जीवन एउटा निरन्तर यात्रा हो। यस यात्रामा प्राप्त हुने हरेक अनुभवले केही नयाँ सिकाउँछ, सोच्ने तरिका बदल्छ र भविष्यप्रतिको जिम्मेवारीलाई अझ गहिरो बनाउँछ।

मेरो हालैको नेपालदेखि ब्राजिलसम्मको यात्रा पनि यस्तै एउटा अविस्मरणीय अनुभव रह्यो। यो केवल भौगोलिक दूरी पार गरेर एउटा नयाँ देश पुग्ने यात्रा थिएन, बरु ज्ञान, अनुसन्धान, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य, व्यक्तिगत अनुभव र आफ्नो देशप्रतिको जिम्मेवारीलाई पुनः महसुस गर्ने अवसर थियो।

नेपालको काठमाडौँबाट सुरु भएको मेरो यात्रा टर्कीको इस्तानबुल हुँदै ब्राजिलको साओ पाउलो र अन्ततः रियो दि जेनेरियोसम्म पुगेको थियो। लामो हवाई यात्रा, विभिन्न देशका विमानस्थल, फरक भाषा, संस्कृति र समयसँगको समायोजन आफैँमा एउटा नयाँ अनुभव थियो। यात्राका क्रममा मनमा उत्साहसँगै आफ्नो परिवार, आफ्नो कार्यस्थल बी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, धरान र त्यहाँ उपचारका लागि आउने बालबालिकाहरूको सम्झना पनि उत्तिकै थियो।

ब्राजिल : फरक भूगोल, फरक संस्कृति र नयाँ अनुभव
दक्षिण अमेरिकाको सुन्दर देश ब्राजिल पुग्नु मेरा लागि विशेष अनुभव थियो। विशेषगरी रियो दि जेनेरियोको प्राकृतिक सुन्दरता, समुद्री किनार, पहाड र जीवन्त वातावरणले मन छोयो। कोपाकाबाना र इपानेमा समुद्री तटको सुन्दरता, समुद्रका छालहरू र त्यहाँको जनजीवन नजिकबाट नियाल्ने अवसर प्राप्त भयो।

ब्राजिलको रियो दि जेनेरियोमा रहेको क्राइस्ट द रिडिमर विश्वका आधुनिक सात आश्चर्यमध्ये एक हो।

नेपालको हिमाल, पहाड र प्राकृतिक सम्पदासँग ब्राजिलको समुद्री सुन्दरतालाई तुलना गर्दा प्रकृतिका रूप फरक भए पनि त्यसले मानिसलाई दिने आनन्द र अनुभूति समान हुँदो रहेछ भन्ने लाग्यो।

विदेश भ्रमण गर्दा पर्यटकीय स्थलको अवलोकन मात्र पर्याप्त हुँदैन। त्यहाँको सामाजिक जीवन, मानिसहरूको व्यवहार, सार्वजनिक यातायात, स्थानीय बजार, खानपान र संस्कृतिलाई बुझ्नु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण हुन्छ। यस यात्राले संसारका विभिन्न समाजलाई नजिकबाट बुझ्ने अवसर दियो।

तर मेरो यस यात्राको मुख्य उद्देश्य पर्यटन थिएन। यसको मूल उद्देश्य थियो—बालबालिकामा हुने मधुमेहसम्बन्धी अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा सहभागी हुनु र नेपालमा भइरहेको उपचार तथा अनुसन्धानका अनुभव विश्व समुदायसँग आदानप्रदान गर्नु।

आईएसपिएडी २०२६ : विश्वव्यापी ज्ञानको साझा मञ्च
नोभेम्बर ४ देखि ७, २०२६ सम्म ब्राजिलको रियो दि जेनेरियोमा आयोजित ५२औँ अन्तर्राष्ट्रिय बाल तथा किशोर मधुमेहसम्बन्धी सम्मेलन (आईएसपिएडी २०२६) मा सहभागी हुने अवसर मेरा लागि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण रह्यो।

यस सम्मेलनमा विश्वका विभिन्न देशका बाल मधुमेह विशेषज्ञ, चिकित्सक, अनुसन्धानकर्ता तथा स्वास्थ्यकर्मीहरूको सहभागिता थियो। बालबालिकामा हुने टाइप–१ मधुमेहको पहिचान, उपचार, इन्सुलिन व्यवस्थापन, नयाँ प्रविधि, पोषण, जटिलता तथा दीर्घकालीन हेरचाहका विषयमा भइरहेका वैज्ञानिक छलफल र प्रस्तुतिहरूबाट धेरै कुरा सिक्ने अवसर प्राप्त भयो।

स्वास्थ्य विज्ञान निरन्तर परिवर्तनशील क्षेत्र हो। आज प्रयोग भइरहेका उपचार पद्धति र प्रविधिमा भोलि नै नयाँ सुधार आउन सक्छ। त्यसैले चिकित्सकका रूपमा आफ्नो ज्ञानलाई निरन्तर अद्यावधिक गर्नु हाम्रो नैतिक र व्यावसायिक जिम्मेवारी हो।

विशेषगरी नेपालजस्तो सीमित स्रोतसाधन भएको देशमा विश्वस्तरमा भइरहेका प्रगतिलाई आफ्नो परिवेशअनुसार कसरी उपयोग गर्न सकिन्छ भन्ने विषयमा यस सम्मेलनले मलाई थप सोच्न प्रेरित गर्‍यो।

नेपालको अनुसन्धानलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रस्तुत गर्दाको गर्व
यस सम्मेलनमा मैले बी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, धरानमा गरिएको अनुसन्धान प्रस्तुत गर्ने अवसर प्राप्त गरेँ।

मेरो अनुसन्धानको शीर्षक थियो—‘टाइप–१ मधुमेह भएका बालबालिकामा रगतमा बोसोको मात्रा असामान्य हुने अवस्था र यससँग सम्बन्धित कारकहरूको अध्ययन।’

उक्त अनुसन्धान सम्मेलनमा पोस्टर नम्बर पी–९६ तथा विद्युतीय पोस्टर नम्बर ९३४ अन्तर्गत प्रस्तुत गरिएको थियो।

टाइप–१ मधुमेह भएका बालबालिकाको उपचारमा रगतमा चिनीको मात्रा नियन्त्रण गर्नु मात्र पर्याप्त हुँदैन। उनीहरूमा रगतमा बोसोको मात्रा, मुटु तथा रक्तनलीसँग सम्बन्धित दीर्घकालीन जोखिम र अन्य स्वास्थ्य समस्याको पनि समयमै पहिचान आवश्यक हुन्छ। यस दृष्टिले हाम्रो अनुसन्धान बालबालिकाको समग्र स्वास्थ्य व्यवस्थापनका लागि महत्त्वपूर्ण छ।

नेपालमा सीमित स्रोतसाधन, अनुसन्धानका चुनौती र विभिन्न व्यावहारिक कठिनाइका बाबजुद पनि वैज्ञानिक अध्ययन गर्न सकिन्छ र त्यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय मञ्चमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ भन्ने कुराले मलाई थप उत्साहित बनाएको छ।

मेरो विचारमा अनुसन्धानको वास्तविक उपलब्धि सम्मेलनमा पोस्टर प्रस्तुत गर्नुमा मात्र सीमित हुँदैन। त्यसबाट प्राप्त ज्ञानलाई आफ्नो अस्पताल, आफ्नो समुदाय र आफ्ना बिरामीको उपचारमा उपयोग गर्नु नै यसको वास्तविक सफलता हो।

धरानमा बाल मधुमेह सेवाको यात्रा
अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा सहभागी हुँदा मेरो मनमा बारम्बार एउटा प्रश्न आइरह्यो—विश्वका विकसित देशमा उपलब्ध स्वास्थ्य सेवा र नेपालका बालबालिकाले प्राप्त गरिरहेको सेवाबीचको दूरी कसरी कम गर्न सकिन्छ?

बी.पी. कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान, धरानको बालरोग तथा किशोर चिकित्सा विभागमा कार्यरत रहँदै मैले सन् २०१८ देखि बाल मधुमेह क्लिनिकको जिम्मेवारी सम्हाल्ने अवसर पाएको छु।

टाइप–१ मधुमेह भएका बालबालिकाको जीवनभर इन्सुलिन आवश्यक हुन्छ। इन्सुलिन कुनै विलासिताको वस्तु होइन, उनीहरूको जीवन बचाउने अत्यावश्यक औषधि हो। तर नेपालका धेरै परिवारका लागि नियमित इन्सुलिन, रगतमा चिनी जाँच गर्ने सामग्री तथा अन्य उपचार सामग्रीको व्यवस्था गर्नु आर्थिक रूपमा कठिन हुन्छ।

यही वास्तविकतालाई मध्यनजर गर्दै प्रतिष्ठानमा निःशुल्क इन्सुलिन तथा आवश्यक उपचार सामग्री उपलब्ध गराउने कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिइएको छ। हाल १२० भन्दा बढी बालबालिकाले यस कार्यक्रमबाट लाभ प्राप्त गरिरहेका छन्।

यस कार्यक्रममार्फत इन्सुलिन, इन्सुलिन लगाउने सामग्री, रगतमा चिनी जाँच गर्ने उपकरण तथा रोग व्यवस्थापनसम्बन्धी शिक्षा र परामर्श उपलब्ध गराउने प्रयास भइरहेको छ।

मेरो विचारमा कुनै पनि बालबालिका आर्थिक अभावका कारण जीवनरक्षक औषधिबाट वञ्चित हुनु हुँदैन। टाइप–१ मधुमेह भएका बालबालिकालाई नियमित उपचार, उचित पोषण, शारीरिक गतिविधि, पारिवारिक सहयोग र निरन्तर परामर्श आवश्यक हुन्छ।

यो अभियान कुनै एक व्यक्तिको प्रयासले मात्र सम्भव भएको होइन। यसमा अस्पतालका सहकर्मी, स्वास्थ्यकर्मी, अभिभावक, सहयोगी संस्था तथा विभिन्न अन्तर्राष्ट्रिय साझेदारहरूको योगदान महत्त्वपूर्ण छ।

अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य : नेपालका लागि किन आवश्यक ?
आईएसपिएडी सम्मेलनमा सहभागी हुँदा विभिन्न देशमा बाल मधुमेहको उपचार कसरी भइरहेको छ भन्ने बुझ्ने अवसर प्राप्त भयो। विशेषगरी इन्सुलिनको पहुँच, बिरामीको नियमित अनुगमन, परिवारलाई दिइने शिक्षा र आधुनिक प्रविधिको प्रयोगले उपचारको गुणस्तरमा पार्ने प्रभावबारे जानकारी प्राप्त भयो।

लाइफ फर अ चाइल्ड, स्वीट तथा अन्य अन्तर्राष्ट्रिय संस्थाहरूसँग सम्बन्धित अनुभव र गतिविधिहरूले पनि बाल मधुमेह सेवामा सहकार्यको महत्त्वलाई स्पष्ट पारे।

नेपालमा अझै पनि बाल मधुमेहबारे पर्याप्त जनचेतना छैन। कतिपय बालबालिकामा रोग ढिलो पहिचान हुने, गम्भीर अवस्था अर्थात् मधुमेहजन्य किटोएसिडोसिसमा अस्पताल पुग्ने र उपचारपछि पनि नियमित अनुगमनमा कठिनाइ हुने समस्या छन्।

यस अवस्थालाई सुधार गर्न चिकित्सक मात्र पर्याप्त हुँदैनन्। अभिभावक, विद्यालय, स्वास्थ्य संस्था, सरकारी निकाय, सामाजिक संस्था र अन्तर्राष्ट्रिय साझेदार सबैको संयुक्त प्रयास आवश्यक छ।

हामीले बाल मधुमेहलाई केवल अस्पतालभित्र सीमित राखेर हेर्नु हुँदैन। यसलाई परिवार, विद्यालय र समुदायसँग जोडिएको दीर्घकालीन स्वास्थ्य सेवाका रूपमा विकास गर्नुपर्छ।

विदेशबाट फर्किंदा मैले के सिकेँ ?
यो यात्राले मलाई केही महत्त्वपूर्ण कुरा पुनः सम्झाएको छ।

पहिलो, ज्ञानको कुनै सीमा हुँदैन। चिकित्सकले आफ्नो अध्ययन र सिकाइलाई कहिल्यै पूर्ण भएको ठान्नु हुँदैन।

दोस्रो, सीमित स्रोतसाधन हुनु भनेको काम गर्न नसक्नु होइन। इच्छाशक्ति, समर्पण र सहकार्य भएमा नेपालबाट पनि अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा अर्थपूर्ण योगदान दिन सकिन्छ।

तेस्रो, अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनमा सहभागिता जनाउनुको उद्देश्य व्यक्तिगत प्रतिष्ठा बढाउनु मात्र हुनु हुँदैन। त्यहाँ सिकेको ज्ञान आफ्नो देशका बिरामीको हितमा प्रयोग गर्न सक्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

चौथो, स्वास्थ्य सेवा केवल उपचारमा सीमित हुँदैन। बिरामीको आर्थिक अवस्था, पारिवारिक वातावरण, मानसिक स्वास्थ्य र सामाजिक परिस्थितिलाई पनि बुझ्नुपर्छ।

अन्ततः, आफ्नो देशको प्रतिनिधित्व गर्ने अवसर पाउनु गर्वसँगै ठूलो जिम्मेवारी पनि हो।

मेरो आगामी प्रतिबद्धता
ब्राजिलको यो यात्राले मलाई आफ्नो कामप्रति थप जिम्मेवार बनाएको छ। नेपालमा बाल मधुमेह सेवाको पहुँच विस्तार गर्ने, अनुसन्धानलाई निरन्तरता दिने, स्वास्थ्यकर्मीको क्षमता विकास गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यलाई थप प्रभावकारी बनाउने मेरो प्रयास जारी रहनेछ।

विशेषगरी पूर्वी नेपालका बालबालिकाले गुणस्तरीय उपचार प्राप्त गर्न सकून्, आर्थिक अभावका कारण इन्सुलिनबाट वञ्चित हुन नपरोस् र मधुमेहका कारण उनीहरूको शिक्षा तथा भविष्य प्रभावित नहोस् भन्ने मेरो प्राथमिकता रहनेछ।

अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्राप्त ज्ञान र अनुभवलाई आफ्नो कार्यस्थलमा उपयोग गर्नु नै यस यात्राको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हुनेछ भन्ने मेरो विश्वास छ।

अन्त्यमा,
नेपालदेखि ब्राजिलसम्मको यो यात्रा मेरा लागि केवल केही दिनको विदेश भ्रमण थिएन। यो ज्ञान, अनुसन्धान, मानवीय सेवा र अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्यको एउटा महत्त्वपूर्ण अनुभव थियो।

रियो दि जेनेरियोको सुन्दरता, समुद्री किनारका सम्झना, सम्मेलनका वैज्ञानिक छलफल, अनुसन्धान प्रस्तुति र विभिन्न देशका विशेषज्ञसँगको भेटघाट जीवनभर स्मरणीय रहनेछन्।

म जहाँ पुगे पनि मेरो पहिचान नेपाली हो, मेरो कर्मभूमि नेपाल हो र मेरो व्यावसायिक जिम्मेवारी नेपाली बालबालिकाको स्वास्थ्य र उज्ज्वल भविष्यसँग जोडिएको छ।

विदेशबाट ज्ञान र अनुभव लिएर फर्कनु एउटा उपलब्धि हो, तर त्यस ज्ञानलाई आफ्नै देशका नागरिकको जीवन सुधारमा प्रयोग गर्न सक्नु नै वास्तविक सफलता हो।

नेपालका बालबालिकाको स्वस्थ भविष्यका लागि मेरो यात्रा र प्रयास निरन्तर जारी रहनेछ।

#डा. सिंह, बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानका सह-प्राध्यापक हुन् ।