उच्च रक्तचाप (Hypertension) लाई प्रायः “मौन घातक” (Silent Killer) भनिन्छ। कारण, यसले सुरुवाती चरणमा कुनै स्पष्ट लक्षण नदेखाई शरीरका महत्वपूर्ण अङ्गहरू—मुटु, मिर्गौला, मस्तिष्क—लाई बिस्तारै क्षति पुर्‍याउँछ।

आजको दिनमा विश्वभर १.४ अर्बभन्दा बढी मानिस यस समस्याबाट प्रभावित छन्, र यो अकाल मृत्युको प्रमुख रोक्न सकिने कारणमध्ये एक हो।

पहिले वयस्कहरूमा मात्र देखिने समस्या मानिएको उच्च रक्तचाप अहिले बालबालिकामा समेत बढ्दो चिन्ताको विषय बन्दै गएको छ।

बदलिँदो जीवनशैली, अस्वस्थ खानपान, मोटोपन, शारीरिक निष्क्रियता र मानसिक तनावका कारण बालबालिकामा पनि उच्च रक्तचाप बढ्दै गएको छ।

बालबालिकामा उच्च रक्तचाप: लुकेको जोखिम
१. कारणहरू (Causes)
बालबालिकामा उच्च रक्तचाप दुई प्रकारका कारणले हुन सक्छ:

क) प्राथमिक (Primary Hypertension):

• मोटोपन (Obesity)
• अत्यधिक नुन सेवन
• कम शारीरिक गतिविधि (Sedentary lifestyle)
• परिवारमा इतिहास (Family history)
• निद्रा सम्बन्धी समस्या

ख) द्वितीयक (Secondary Hypertension):

• मिर्गौला रोग
• जन्मजात मुटुका समस्या
• हर्मोन (Endocrine) सम्बन्धी विकार
• केही औषधिहरू

२. लक्षणहरू (Symptoms)
अधिकांश अवस्थामा बालबालिकामा कुनै लक्षण देखिँदैन। त्यसैले यसलाई “मौन घातक” भनिन्छ।

तर, गम्भीर अवस्थामा निम्न लक्षण देखिन सक्छ:

• टाउको दुख्ने
• चक्कर लाग्ने
• दृष्टि धमिलो हुने
• छाती दुख्ने
• सास फेर्न गाह्रो हुने
• थकान
• नाकबाट रगत बग्ने

३. परीक्षण (Investigation)
उच्च रक्तचाप पत्ता लगाउन निम्न कुराहरू महत्त्वपूर्ण छन्:

• विभिन्न समयमा बारम्बार रक्तचाप जाँच
• उमेर, उचाइ अनुसारको BP चार्ट प्रयोग
• मूत्र परीक्षण (Urine analysis)
• मिर्गौला कार्य परीक्षण
• इकोकार्डियोग्राफी (Echo)
• मिर्गौला अल्ट्रासाउन्ड
• आवश्यक परे हर्मोन परीक्षण

४. व्यवस्थापन (Management)

A. जीवनशैली परिवर्तन (पहिलो उपचार)

बालबालिकामा उच्च रक्तचाप नियन्त्रणको मुख्य आधार नै स्वस्थ जीवनशैली हो:

स्वस्थ आहार (Healthy diet):

फलफूल, सागसब्जी
नुन कम
प्रशोधित खाना (junk food) बाट टाढा

नियमित व्यायाम:
दिनमा कम्तीमा ६० मिनेट सक्रिय खेलकुद
मोबाइल/टिभी समय घटाउने

तौल नियन्त्रण:
स्वस्थ BMI कायम राख्ने
हानिकारक बानीबाट टाढा:
धूम्रपान, मदिरा पूर्ण रूपमा निषेध
मानसिक तनाव कम गर्ने

नियमित जाँच:
घर र अस्पतालमा BP जाँच

B. औषधीय उपचार
यदि जीवनशैली परिवर्तनले मात्र नियन्त्रण नआएमा वा द्वितीयक उच्च रक्तचाप भएमा, बालरोग विशेषज्ञको सल्लाहअनुसार औषधि आवश्यक पर्न सक्छ।

किन आवश्यक छ प्रारम्भिक जाँच ?

बालबालिकामा उच्च रक्तचाप समयमै पत्ता नलागेमा भविष्यमा:

• मुटु रोग
• मिर्गौला फेल
• स्ट्रोक जस्ता गम्भीर समस्या निम्तिन सक्छन्।

त्यसैले विशेष गरी यी बालबालिकामा नियमित जाँच अत्यावश्यक छ:

• मोटोपन भएका
• परिवारमा उच्च रक्तचाप इतिहास भएका
• मिर्गौला वा मुटु रोग भएका

मुख्य सन्देश :

-आफ्नो रक्तचाप जानौँ
-समयमै जाँचौँ, जीवन बचाऔँ

उच्च रक्तचाप कुनै एक व्यक्तिको मात्र समस्या होइन—यो परिवार, समाज र राष्ट्र सबैको साझा चुनौती हो। यसको नियन्त्रणका लागि हामी सबै—व्यक्ति, अभिभावक, स्वास्थ्यकर्मी, विद्यालय र सरकार—एकजुट हुन आवश्यक छ।

निष्कर्ष
विश्व उच्च रक्तचाप दिवस २०२६ को सन्देश स्पष्ट छ—नियमित जाँच, स्वस्थ जीवनशैली र सामूहिक प्रयासले मात्र हामी यस मौन घातकलाई हराउन सक्छौँ।

बालबालिकाबाटै सचेतना सुरु गरौँ, किनकि आजको स्वस्थ बालक नै भोलिको स्वस्थ राष्ट्र हो।