नेपालको स्वास्थ्य शिक्षा, अनुसन्धान र विशिष्टीकृत उपचार सेवाको विकास यात्रामा B. P. Koirala Institute of Health Sciences (BPKIHS) एक ऐतिहासिक, दूरदर्शी र राष्ट्रिय महत्वको संस्था हो।

नेपाल–भारत सरकारको संयुक्त सहकार्यमा स्थापना भएको यो संस्था आज केवल एक अस्पताल वा मेडिकल कलेज मात्र होइन, नेपालको स्वास्थ्य प्रणालीको मेरुदण्डका रूपमा स्थापित “Centre of Excellence” हो।

आज जब नेपालले स्वास्थ्य शिक्षा र अनुसन्धानलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा पुर्‍याउने लक्ष्य लिइरहेको छ, तब BPKIHS को इतिहास, यसको विशिष्ट शैक्षिक मोडेल र भविष्यमा यसलाई पूर्ण विश्वविद्यालयका रूपमा विकास गर्ने आवश्यकता गम्भीर बहसको विषय बनेको छ।

ऐतिहासिक पृष्ठभूमि: दूरदर्शी सोचको परिणाम

BPKIHSको स्थापना नेपालको स्वास्थ्य शिक्षामा गुणात्मक परिवर्तन ल्याउने उद्देश्यका साथ गरिएको हो। यो संस्था नेपालको प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री B. P. Koirala को नाममा स्थापना गरिएको हो, जसले स्वास्थ्य शिक्षा र सेवामा दीर्घकालीन सुधारको परिकल्पना गरेका थिए।

धरानलाई केन्द्र बनाएर स्थापना गरिएको यो संस्था पूर्वी नेपाल मात्र होइन, सम्पूर्ण राष्ट्रको स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गर्ने लक्ष्यसहित सुरु गरिएको थियो। सीमित स्रोतसाधनका बीच सुरु भएको यो परियोजना आज राष्ट्रिय गौरवको संस्थामा रूपान्तरण भइसकेको छ।

विशिष्ट शैक्षिक मोडेल र SPICES प्रणाली

BPKIHS को सबैभन्दा ठूलो शक्ति यसको शैक्षिक संरचना हो। यहाँ लागू गरिएको SPICES मोडेल (Student-centered, Problem-based, Integrated, Community-based, Electives, Systematic) दक्षिण एसियामै अग्रणी शैक्षिक अभ्यास मानिन्छ।

यो प्रणालीले विद्यार्थीलाई केवल किताबी ज्ञानमा सीमित नराखी वास्तविक जीवनका स्वास्थ्य समस्यासँग जोड्ने काम गर्छ। समुदायमा आधारित शिक्षण, समस्या–केन्द्रित सिकाइ, र क्लिनिकल एक्सपोजरले विद्यार्थीलाई दक्ष, जिम्मेवार र व्यवहारिक स्वास्थ्यकर्मी बनाउँछ।

यसै कारण BPKIHSका स्नातकहरू नेपाल मात्र होइन, अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा समेत प्रतिस्पर्धी रूपमा कार्यरत छन्।

आवासीय र Non-Practicing शैक्षिक वातावरण

यो प्रवतष्ठान नेपालको एकमात्र पूर्णरूपमा non-practicing तथा fully residential institution का रूपमा सञ्चालन हुँदै आएको विशिष्ट शैक्षिक वातावरण भएको संस्था हो, जसले शिक्षक–विद्यार्थीबीचको शैक्षिक अन्तर्क्रिया र अनुशासनलाई उच्च स्तरमा कायम राखेको छ।

यस आवासीय प्रणालीले विद्यार्थीलाई निरन्तर सिकाइ, क्लिनिकल अभ्यास, अनुसन्धान र समूहगत छलफलमा सक्रिय रूपमा संलग्न गराउँछ। यस्तो वातावरणले चिकित्सा शिक्षालाई केवल कक्षा कोठामा सीमित नराखी व्यवहारिक र जीवन्त बनाएको छ।

सेवा, अनुसन्धान र सामाजिक योगदान

BPKIHS ले पूर्वी नेपाल मात्र होइन, सम्पूर्ण देशका नागरिकलाई गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा प्रदान गर्दै आएको छ। यस संस्थाको शिक्षण अस्पतालले ग्रामीण, शहरी र सीमावर्ती क्षेत्रका बिरामीलाई समेत सेवा दिँदै आएको छ।

मातृ–शिशु स्वास्थ्य, संक्रामक रोग नियन्त्रण, दीर्घरोग व्यवस्थापन तथा सार्वजनिक स्वास्थ्य अनुसन्धानमा यसको योगदान उल्लेखनीय छ। विभिन्न अनुसन्धान परियोजनाहरूले नेपालको स्वास्थ्य नीति निर्माणमा प्रत्यक्ष प्रभाव पारेका छन्।

आत्मनिर्भरता र संस्थागत क्षमता

BPKIHS को अर्को महत्वपूर्ण विशेषता यसको आंशिक आर्थिक आत्मनिर्भरता हो। राज्यको सीमित सहयोगका बीच पनि संस्थाले आफ्नै स्रोत परिचालन गरेर शैक्षिक तथा अस्पताल सेवा सञ्चालन गर्दै आएको छ।

यसले व्यवस्थापन, निर्णय क्षमता र स्रोत परिचालनमा संस्थालाई तुलनात्मक रूपमा बलियो बनाएको छ। तर पछिल्ला नीतिगत परिवर्तनहरूले यसको स्वायत्ततामाथि दबाब सिर्जना गर्दै आएको देखिन्छ।

वर्तमान चुनौती: केन्द्रीकरणको बहस

हाल प्रस्तावित “छाता ऐन” अन्तर्गत BPKIHSलाई अन्य संस्थासँग एउटै केन्द्रीय संरचनामा समेट्ने चर्चा चलिरहेको छ। यसले संस्थाको भविष्य, स्वतन्त्रता र शैक्षिक गुणस्तरबारे गम्भीर प्रश्न उठाएको छ।

यस संस्थाको सफलता नै यसको स्वायत्तता हो। यदि यो स्वायत्तता कमजोर भयो भने निर्णय प्रक्रिया, नवप्रवर्तन क्षमता र शैक्षिक उत्कृष्टतामा असर पर्ने सम्भावना हुन्छ।

विश्वविद्यालयमा रूपान्तरण: अधुरो तर ऐतिहासिक यात्रा

BPKIHSलाई पूर्ण विश्वविद्यालय बनाउने प्रक्रिया नयाँ होइन। यसको ४५औँ सिनेटले यसलाई विश्वविद्यालयमा रूपान्तरण गर्ने ऐतिहासिक निर्णय गरिसकेको छ।

यो निर्णय केवल प्रशासनिक परिवर्तन होइन, नेपालको स्वास्थ्य शिक्षा प्रणालीलाई नयाँ युगमा प्रवेश गराउने अवसर हो। तर अझै पनि यसलाई पूर्ण विश्वविद्यालयको स्वायत्त अधिकार प्रदान गरिएको छैन, जसले यसको विकासलाई सीमित बनाइरहेको छ।

किन आवश्यक छ आफ्नै विश्वविद्यालय?

BPKIHS लाई पूर्ण विश्वविद्यालयका रूपमा विकास गर्नु आजको आवश्यकता हो। यसका प्रमुख कारणहरू निम्न छन्:

(क) शैक्षिक स्वतन्त्रता

आफ्नै पाठ्यक्रम, परीक्षा प्रणाली र अनुसन्धान नीति तय गर्न सक्ने क्षमता।

(ख) अनुसन्धान सुदृढीकरण

दीर्घकालीन र अन्तर्राष्ट्रिय स्तरका अनुसन्धान परियोजनाहरू सञ्चालन गर्न सक्ने वातावरण।

(ग) अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिस्पर्धा

विश्वस्तरीय विश्वविद्यालयसँग प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने संरचना।

(घ) वित्तीय आत्मनिर्भरता

स्रोत परिचालन र व्यवस्थापनमा पूर्ण स्वतन्त्रता।

(ङ) मानव संसाधन विकास

उत्कृष्ट शिक्षक, अनुसन्धानकर्ता र विद्यार्थी आकर्षित गर्ने क्षमता।

संघीयता र विकेन्द्रीकरणको दृष्टिकोण

नेपालको संविधानले विकेन्द्रीकरण र संघीयताको सिद्धान्तलाई आत्मसात गरेको छ। यस्तो अवस्थामा क्षेत्रीय रूपमा सफल र स्थापित संस्थालाई पुनः केन्द्रीकृत संरचनामा ल्याउनु संघीयताको मर्मविपरीत देखिन्छ।

बरु, BPKIHSलाई पूर्ण विश्वविद्यालयका रूपमा सुदृढ बनाउनु संघीय अभ्यासको वास्तविक उदाहरण हुनेछ।

अन्तर्राष्ट्रिय महत्व र कूटनीतिक सन्दर्भ

नेपाल–भारत सहकार्यमा स्थापना भएको यो संस्था दुई देशबीचको ऐतिहासिक सम्बन्धको प्रतीक पनि हो। यसले स्वास्थ्य शिक्षा, अनुसन्धान र सेवा क्षेत्रमा क्षेत्रीय सहयोगलाई बलियो बनाएको छ।

यस संस्थाबाट उत्पादन भएका स्वास्थ्य जनशक्ति विश्वका विभिन्न देशमा कार्यरत छन्, जसले नेपालको प्रतिष्ठा अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा उचो बनाएको छ।

 निष्कर्ष: भविष्यको स्पष्ट बाटो

बीपीकेआईएचएसको इतिहास केवल एउटा संस्थाको कथा होइन, यो नेपालको स्वास्थ्य शिक्षा विकास यात्राको आधार हो।

आजको आवश्यकता यसको स्वायत्तता कमजोर बनाउने होइन, बरु यसलाई अझ सुदृढ बनाउँदै पूर्ण विश्वविद्यालयको रूपमा विकास गर्नु हो।

छाता ऐनमार्फत यस संस्थालाई केन्द्रीकृत संरचनामा सीमित गर्नुको सट्टा, यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय स्तरको स्वास्थ्य विज्ञान विश्वविद्यालयका रूपमा विकास गर्नु नै दीर्घकालीन समाधान हो।

बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठानको संरक्षण र सुदृढीकरण गर्नु भनेको केवल एउटा संस्थाको रक्षा होइन, नेपालको स्वास्थ्य शिक्षा, अनुसन्धान र सेवा प्रणालीको भविष्य सुरक्षित गर्नु हो।

त्यसैले आजको आवश्यकता स्पष्ट छ—

यसलाई स्वायत्त, पूर्ण विश्वविद्यालयका रूपमा स्थापित गर्नु नै राष्ट्रको स्वास्थ्य भविष्यको सबभन्दा महत्वपूर्ण लगानी हो।