औलो संक्रमित एनोफिलिस लामखुट्टेको टोकाइबाट फैलिने संक्रामक रोग हो। औलो प्लाज्मोडियम नामक परजीवीबाट हुन्छ, जुन लामखुट्टे मार्फत मानव शरीरमा प्रवेश गर्छ। शरीरमा पुगेपछि, यसले रगत र कलेजोलाई असर गर्छ।

औलोका विभिन्न प्रकारमध्ये प्लाज्मोडियम फाल्सीपेरम सबैभन्दा खतरनाक मानिन्छ, किनकि यसले छिटो रगतका कोषहरू नष्ट गरेर गम्भीर जटिलता निम्त्याउन सक्छ। उपचारमा ढिलाइ भएमा रक्तअल्पता, मिर्गौला र कलेजो विफलता, यहाँसम्म कि मस्तिष्कमा असर गर्ने ‘सेरेब्रल मलेरिया’ समेत हुन सक्छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार, विश्वभर हरेक वर्ष करोडौं मानिसहरू औलोबाट प्रभावित हुन्छन् र ठूलो संख्यामा मृत्यु हुने गर्दछ, विशेषगरी पाँच वर्षमुनिका बालबालिका र गर्भवती महिलाहरूमा।

अधिकांश केसहरू अफ्रिका र एसियाका उष्णकटिबंधीय क्षेत्रहरूमा देखिन्छन्। दक्षिण–पूर्वी एसियाका केही स्थानहरूमा औषधिप्रति प्रतिरोध बढ्दै गएकोले भविष्यमा जोखिम अझ बढ्न सक्ने चिन्ता पनि व्यक्त गरिएको छ।

नेपालमा औलो उन्मूलनको चरणमा पुगेको भए पनि पूर्ण रूपमा हटिसकेको छैन। यहाँका धेरैजसो केसहरू प्लाज्मोडियम भिभ्याक्स प्रकारका छन्, तर फाल्सीपेरमले कहिलेकाहीँ प्रकोप निम्त्याउँछ। तराई क्षेत्र र भारतबाट आयातित संक्रमण यसको मुख्य स्रोत मानिन्छ। पछिल्ला वर्षहरूमा औलोका केसहरू उल्लेखनीय रूपमा घटेका छन्, र नेपालले निकट भविष्यमा औलो उन्मूलन गर्ने लक्ष्य राखेको छ।

औलोका प्रारम्भिक लक्षणहरूमा ज्वरो, चिसो लाग्ने, पसिना आउने, टाउको दुख्ने र अत्यधिक थकान पर्छन्। यी लक्षणहरू सामान्य फ्लू वा भाइरल संक्रमणजस्तै देखिने भएकाले धेरैले बेवास्ता गर्ने गर्छन्। तर समयमै उपचार नगरे केही दिनमै रोग गम्भीर बन्न सक्छ र स्थायी अंग क्षति वा मृत्युको जोखिम बढ्न सक्छ।

विशेष गरी साना बालबालिका, वृद्धवृद्धा, गर्भवती महिला र कमजोर प्रतिरक्षा भएका व्यक्तिहरूमा औलोको जोखिम बढी हुन्छ। उपचार नगरिएको अवस्थामा परजीवीहरू रगतमा छिटो बढ्दै अक्सिजन आपूर्ति घटाउँछन्, जसले गर्दा थकान, सास फेर्न गाह्रो हुने र गम्भीर अवस्थामा हृदय तथा अन्य अंगमा समस्या देखिन सक्छ।

गम्भीर औलोका केही प्रमुख जटिलताहरू यस प्रकार छन्

• मस्तिष्क मलेरिया: यो अवस्थामा औलोको कीटाणुले मस्तिष्कसम्म असर गर्छ। मस्तिष्कभित्रका साना रक्तनलीहरू अवरुद्ध हुँदा बिरामीको दिमागले राम्रोसँग काम गर्न सक्दैन। त्यसैले बिरामी असामान्य व्यवहार गर्न सक्छ (जस्तै: अलमलिने वा कुरा नबुझ्ने), शरीर झट्का लागेझैँ काम्न सक्छ, र गम्भीर अवस्थामा बेहोस हुन सक्छ।
• रगतमा चिनी घट्ने (हाइपोग्लाइसेमिया): शरीरमा चिनी (ऊर्जा)को मात्रा धेरै कम हुँदा मानिस कमजोर हुन्छ, टाउको हल्का लाग्छ र गम्भीर अवस्थामा बेहोस पनि हुन सक्छ।
• सास फेर्न समस्या: फोक्सोमा पानी जम्दा वा असर पर्दा सास फेर्न गाह्रो हुन्छ, बिरामीलाई छिटो-छिटो सास फेर्नुपर्ने हुन्छ।
• मिर्गौला र कलेजोमा असर: लामो समयसम्म संक्रमण रहेमा यी अंगहरूले राम्रोसँग काम गर्न छोड्छन्, जसले शरीरमा थप गम्भीर समस्या निम्त्याउन सक्छ।

औलो रोकथाम गर्न सकिने रोग हो। लामखुट्टेको टोकाइबाट जोगिनु यसको मुख्य उपाय हो। यसका लागि:

• सुत्दा झुल प्रयोग गर्ने
• शरीर ढाक्ने कपडा लगाउने
• लामखुट्टे भगाउने औषधि प्रयोग गर्ने
• घर वरिपरि पानी जम्न नदिने

यदि ज्वरो वा औलोका लक्षण देखिएमा ढिला नगरी स्वास्थ्य संस्थामा जाँच गराउनु अत्यन्त आवश्यक हुन्छ। रगत परीक्षणबाट औलो पुष्टि भएपछि चिकित्सकले सिफारिस गरेको औषधी पूरा गर्नु जरुरी हुन्छ। औषधी बीचमै छोड्दा संक्रमण पुनः फर्कन सक्छ।

कहिलेकाहीँ उपचारपछि पनि परजीवी पूर्ण रूपमा नष्ट नभए पुनः लक्षण देखिन सक्छ। त्यसैले उपचारको पूरा कोर्स लिनु आवश्यक हुन्छ। प्राइमाक्विन जस्ता औषधीहरूले पुनरावृत्ति रोक्न मद्दत गर्छन्।

जलवायु परिवर्तन, अस्वच्छता, र जमेको पानीले लामखुट्टेको वृद्धि बढाउँछन्, जसले औलोको जोखिम पनि बढाउँछ। विशेष गरी मनसुनको समयमा यसको जोखिम उच्च हुन्छ। शहरी क्षेत्रमा पनि पानी जम्ने र सरसफाइको कमीका कारण वर्षभरि औलो देखिन थालेको छ।

दुर्गम क्षेत्रहरूमा स्वास्थ्य सेवामा पहुँच कठिन हुने भएकाले समयमै उपचार नपाउँदा समस्या झन् गम्भीर बन्न सक्छ। कुपोषण भएका व्यक्तिहरूमा औलोको असर अझ खतरनाक हुन सक्छ।

औलो गम्भीर रोग भए पनि समयमै पहिचान र उपचार गरेमा पूर्ण रूपमा निको हुन सक्छ। त्यसैले लक्षण देखिनेबित्तिकै सतर्क हुनु, जाँच गराउनु र आवश्यक उपचार लिनु अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ।