हामी स्तनपान सप्ताहमा छौँ ।  हरेक वर्ष अगस्ट १ देखि ७ सम्म विश्वभर विश्व स्तनपान सप्ताह मनाइन्छ।

यसवर्ष स्तनपान सप्ताहको विश्वव्यापी नारा “Breastfeeding for a Sustainable Start in Life: Strengthen What Works” अर्थात् “जीवनको दिगो सुरुआतका लागि स्तनपानः सफल अभ्यासलाई अझ सुदृढ बनाऔँ” भन्ने रहेको छ ।

नेपालमा पनि “स्तनपानः जीवनको आधार” भन्ने भावनासहित विभिन्न कार्यक्रममार्फत स्तनपानको महत्वबारे जनचेतना अभिवृद्धि गरिँदै आएको छ।

स्तनपान नवजात शिशुको जन्मसिद्ध अधिकार हो।

आमाको दूध केवल पोषणको स्रोत मात्र होइन, शिशुको रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता, मस्तिष्क विकास, भावनात्मक सुरक्षा तथा स्वस्थ भविष्यको आधार पनि हो।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) र युनिसेफ (UNICEF) ले जन्मेको पहिलो एक घण्टाभित्र स्तनपान सुरु गर्न, पहिलो छ महिनासम्म केवल आमाको दूध मात्र खुवाउन तथा छ महिनापछि उपयुक्त पूरक आहारसँगै दुई वर्ष वा सोभन्दा बढी समयसम्म स्तनपानलाई निरन्तरता दिन सिफारिस गरेका छन्।

पहिलो बिगौती दूध: शिशुको पहिलो सुरक्षा कवच

शिशु जन्मिएपछि आउने पहेंलो बाक्लो दूध (कोलोस्ट्रम) लाई “पहिलो खोप” पनि भनिन्छ। यसमा प्रशस्त मात्रामा एन्टिबडी, प्रोटिन, भिटामिन तथा रोग प्रतिरोधात्मक तत्वहरू हुन्छन्, जसले नवजात शिशुलाई पखाला, निमोनिया, सेप्सिस तथा अन्य संक्रमणबाट जोगाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ।

त्यसैले पहिलो बिगौती दूध कहिल्यै फाल्नु हुँदैन, बरु जन्मिएलगत्तै शिशुलाई यही दूध खुवाउनुपर्छ।

पहिलो छ महिनासम्म किन आमाको दूध मात्रै ?

जीवनको पहिलो छ महिनामा शिशुलाई आवश्यक सम्पूर्ण पोषण आमाको दूधबाट नै प्राप्त हुन्छ। यस अवधिमा पानी, मह, ग्लुकोज, गाईको दूध वा अन्य कुनै पनि खानेकुरा आवश्यक पर्दैन। आमाको दूध सजिलै पच्ने, सफा, सधैँ सही तापक्रममा उपलब्ध हुने तथा पूर्ण रूपमा प्राकृतिक आहार हो।

स्तनपानका प्रमुख फाइदाहरू

• शिशुका लागि:

* सम्पूर्ण पोषण प्रदान गर्छ।
* रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता बढाउँछ।
* पखाला, निमोनिया, कानको संक्रमण तथा अन्य संक्रमणको जोखिम घटाउँछ।
* मस्तिष्क तथा बौद्धिक विकासमा सहयोग पुर्‍याउँछ।
* कुपोषणबाट बचाउँछ।
* भविष्यमा मोटोपना, मधुमेह तथा केही दीर्घरोगहरूको जोखिम कम गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।
* एलर्जीको सम्भावना कम हुन्छ।
* आमा र शिशुबीचको भावनात्मक सम्बन्ध सुदृढ बनाउँछ।

• आमाका लागि:

* सुत्केरीपछिको अत्यधिक रक्तस्राव कम गर्न मद्दत गर्छ।
* गर्भाशयलाई छिटो सामान्य अवस्थामा फर्काउन सहयोग गर्छ।
* स्तन तथा डिम्बाशयको क्यान्सरको जोखिम घटाउन मद्दत गर्छ।
* हड्डी कमजोर हुने (ओस्टियोपोरोसिस) को जोखिम कम गर्न सहयोग पुर्‍याउँछ।
* केही अवस्थामा प्राकृतिक रूपमा जन्मान्तर कायम गर्न सहयोगी हुन सक्छ।
* मानसिक सन्तुष्टि, आत्मीयता र मातृत्वको अनुभूति अझ प्रगाढ बनाउँछ।

• परिवार र समाजका लागि:

* स्तनपान पूर्ण रूपमा आर्थिक रूपमा किफायती हुन्छ।
* दूध तताउने, बोतल सफा गर्ने वा कृत्रिम दूध किन्ने आवश्यकता पर्दैन।
* वातावरणमैत्री भएकाले प्लास्टिकजन्य फोहोर कम हुन्छ।
* परिवारको स्वास्थ्य खर्च घटाउन मद्दत गर्छ।

• स्तनपानसम्बन्धी केही महत्वपूर्ण सन्देश:

* जन्मेको पहिलो एक घण्टाभित्र स्तनपान सुरु गरौँ।
* पहिलो छ महिनासम्म केवल आमाको दूध मात्र खुवाऔँ।
* छ महिनापछि उमेरअनुसारको पौष्टिक पूरक आहार सुरु गरौँ।
* दुई वर्ष वा सोभन्दा बढी समयसम्म स्तनपानलाई निरन्तरता दिऔँ।
* शिशुले चाहेको बेला, दिन वा रात जुनसुकै समयमा स्तनपान गराऔँ।
* चिकित्सकीय आवश्यकता बाहेक कृत्रिम दूध (Formula Milk) प्रयोग नगर्नु नै उत्तम हुन्छ।

दिगो भविष्यका लागि स्तनपान

यस वर्षको विश्व स्तनपान सप्ताहको नाराले स्तनपानलाई दिगो विकाससँग जोडेको छ। स्तनपानले शिशुको स्वास्थ्य मात्र होइन, परिवारको आर्थिक सुरक्षा, वातावरण संरक्षण तथा भविष्यको स्वस्थ समाज निर्माणमा पनि महत्वपूर्ण योगदान पुर्‍याउँछ। त्यसैले स्तनपानलाई प्रोत्साहन गर्नु प्रत्येक परिवार, स्वास्थ्यकर्मी, कार्यस्थल, समुदाय र सरकारको साझा जिम्मेवारी हो।

निष्कर्ष:

आमाको दूध प्रकृतिको अनुपम उपहार हो। यसले शिशुलाई जीवनको उत्कृष्ट सुरुआत, आमालाई स्वास्थ्यको सुरक्षा तथा समाजलाई स्वस्थ भविष्य प्रदान गर्छ। विश्व स्तनपान सप्ताह २०२६ को अवसरमा हामी सबैले स्तनपानलाई प्रोत्साहन गर्ने, वैज्ञानिक तथ्यमा आधारित जानकारी फैलाउने तथा प्रत्येक शिशुलाई जीवनको पहिलो अधिकार—आमाको दूध—सुनिश्चित गर्ने प्रतिबद्धता गरौँ।

“आमाको दूध नै शिशुको पहिलो खोप, पहिलो पोषण र स्वस्थ जीवनको सबैभन्दा बलियो आधार हो।”

#एसोसिएट प्रोफेसर डा. सिंह बीपी कोइराला स्वास्थ्य विज्ञान प्रतिष्ठान धरानमा बालरोग तथा किशोर स्वास्थ्य विभागमा कार्यरत छन् ।