राति सुत्नुअघि “केही मिनेट मात्र” भन्दै मोबाइल चलाउन थालेको किशोरले घडीमा रातको एक बजिसकेको पत्तै पाउँदैन। बिहान आँखा खुल्नेबित्तिकै सामाजिक सञ्जाल हेर्ने बानी धेरैको दिनचर्या बनिसकेको छ। परिवार एउटै बैठक कोठामा बसेको हुन्छ तर संवादभन्दा स्क्रिन बढी सक्रिय देखिन्छ। बालबालिकाको खेलमैदान विस्तारै मोबाइलको पर्दाभित्र सीमित हुँदै गएको छ। युवाहरूको फुर्सदको समय सामाजिक सञ्जालमा बित्न थालेको छ। कार्यालयमा काम गर्ने वयस्कदेखि विद्यालय जाने बालबालिकासम्म सबैको दैनिक जीवनमा डिजिटल उपकरण अभिन्न हिस्सा बनिसकेको छ।

कुनै समय परिवार, खेलमैदान र समुदायले निर्माण गर्ने सामाजिक सम्बन्धहरू विस्तारै डिजिटल संसारतर्फ सर्दै गएका छन्। धेरै घरमा बालबालिकालाई भुलाउने साधनसमेत मोबाइल फोन र ट्याबलेट बन्न थालेका छन्।

प्रविधिको विकास मानव सभ्यताको महत्वपूर्ण उपलब्धि हो।

डिजिटल प्रविधिले शिक्षा, स्वास्थ्य, बैंकिङ, सार्वजनिक सेवा, व्यापार, सञ्चार तथा ज्ञानको पहुँचलाई अभूतपूर्व रूपमा विस्तार गरेको छ।

नेपाल पनि डिजिटल रूपान्तरणको तीव्र यात्रामा छ। डिजिटल भुक्तानी, अनलाइन सेवा, राष्ट्रिय परिचयपत्र, ई-शासन तथा कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) सम्बन्धी पहलहरूले नयाँ सम्भावनाहरू सिर्जना गरिरहेका छन्। तर, यही परिवर्तनसँगै डिजिटल लत, अत्यधिक स्क्रिन निर्भरता र डिजिटल अस्वस्थता नयाँ जनस्वास्थ्य चुनौतीका रूपमा उदाउँदै गएको छ।

अब यो व्यक्तिगत होइन, जनस्वास्थ्यको विषय

धूम्रपान, मदिरा, अस्वस्थ आहार र शारीरिक निष्क्रियता जस्तै डिजिटल व्यवहार पनि स्वास्थ्य निर्धारण गर्ने महत्वपूर्ण सामाजिक तथा व्यवहारगत कारक बन्दै गएको छ।

विश्व स्वास्थ्य संगठनले स्वास्थ्यलाई केवल रोगको अनुपस्थिति होइन, शारीरिक, मानसिक र सामाजिक सुस्वास्थ्यको अवस्था मानेको छ। यही दृष्टिकोणबाट हेर्दा डिजिटल स्वास्थ्य आधुनिक जनस्वास्थ्यको नयाँ आयाम हो।

अनुसन्धानहरूले अत्यधिक स्क्रिन प्रयोग र अनिद्रा, चिन्ता, कमजोर ध्यान क्षमता, सामाजिक अलगाव, शारीरिक निष्क्रियता, मोटोपना, कमजोर शैक्षिक उपलब्धि तथा उत्पादकत्व ह्रासबीच सम्बन्ध रहेको देखाएका छन्।  विशेषगरी बालबालिका र किशोरकिशोरीहरूको मस्तिष्क विकास संवेदनशील चरणमा हुने भएकाले उनीहरूमा यसको प्रभाव अझ गम्भीर हुन सक्छ।

नेपालमा इन्टरनेट पहुँच विस्तार हुनु सकारात्मक उपलब्धि हो। तर डिजिटल पहुँचसँगै डिजिटल स्वास्थ्य, डिजिटल अनुशासन र डिजिटल साक्षरताको विकास समान गतिमा हुन सकेको छैन। यही कारणले डिजिटल स्वास्थ्यलाई व्यक्तिगत रुचिको विषयभन्दा माथि उठाएर जनस्वास्थ्यको प्राथमिक विषयका रूपमा हेर्नुपर्ने आवश्यकता बढ्दै गएको छ।

ब्लू लाइट, मेलाटोनिन र निद्राको संकट

डिजिटल उपकरणले स्वास्थ्यमा असर पार्ने प्रमुख जैविक संयन्त्रमध्ये एक “ब्लू लाइट” को प्रभाव हो। मोबाइल, ट्याबलेट, कम्प्युटर तथा LED स्क्रिनबाट निस्कने नीलो प्रकाशले मस्तिष्कलाई अझै दिन भएको संकेत दिन्छ। यसले शरीरमा प्राकृतिक रूपमा उत्पादन हुने मेलाटोनिन हार्मोनको स्रावलाई घटाउँछ।

मेलाटोनिनलाई सामान्यतः “निद्राको हार्मोन” भनिन्छ। साँझ अँध्यारो बढ्दै जाँदा यसको मात्रा बढ्छ र शरीरलाई निद्राका लागि तयार बनाउँछ। तर सुत्नुअघि लामो समय मोबाइल वा अन्य डिजिटल उपकरण प्रयोग गर्दा मेलाटोनिन उत्पादन घट्छ।

परिणामस्वरूप सुत्न ढिला हुने, निद्रा छोटो हुने, रातभर निद्रा खलबलिने तथा बिहान थकान महसुस हुने समस्या देखिन्छ।
दीर्घकालीन रूपमा निद्राको कमीले मानसिक स्वास्थ्य समस्या, कमजोर स्मरण शक्ति, सिकाइ क्षमतामा ह्रास, कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली, मोटोपना, मधुमेह, उच्च रक्तचाप तथा मुटुरोगको जोखिमसमेत बढाउन सक्छ। त्यसैले डिजिटल स्वास्थ्यको बहस केवल आँखाको समस्या वा समयको दुरुपयोगसम्म सीमित छैन; यो समग्र स्वास्थ्यसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो।

कति स्क्रिन टाइम सुरक्षित मानिन्छ ?

अमेरिकन एकेडेमी अफ पेडियाट्रिक्स, क्यानेडियन पेडियाट्रिक सोसाइटी, विश्व स्वास्थ्य संगठन तथा विभिन्न बाल स्वास्थ्य तथा जनस्वास्थ्य अनुसन्धानहरूको सिफारिसका आधारमा निम्न मापदण्ड व्यवहारिक रूपमा उपयोगी मानिन्छन्:

• दुई वर्षमुनिका बालबालिकाका लागि मनोरञ्जनात्मक स्क्रिन प्रयोग नगर्नु उपयुक्त हुन्छ (पारिवारिक भिडियो कल बाहेक)।

• दुईदेखि पाँच वर्षसम्मका बालबालिकाका लागि दैनिक अधिकतम एक घण्टा गुणस्तरीय तथा अभिभावकको निगरानीमा रहेको सामग्री।

• छदेखि बाह्र वर्षसम्मका बालबालिकाका लागि विद्यालयको अध्ययनबाहेक मनोरञ्जनात्मक स्क्रिन समय दैनिक एकदेखि दुई घण्टाभन्दा कम।

• तेह्रदेखि अठार वर्षसम्मका किशोरकिशोरीका लागि मनोरञ्जनात्मक स्क्रिन समय दैनिक दुईदेखि तीन घण्टाभन्दा कम तथा सुत्ने कोठामा डिजिटल उपकरण नराख्ने अभ्यास।

• वयस्कहरूका लागि कामसम्बन्धी प्रयोग बाहेक मनोरञ्जनात्मक स्क्रिन समय दैनिक दुईदेखि चार घण्टाभन्दा कम राख्न सिफारिस गरिन्छ। साथै विश्व स्वास्थ्य संगठनले सिफारिस गरेको नियमित शारीरिक गतिविधि अनिवार्य रूपमा सुनिश्चित गर्नुपर्छ।

तर स्क्रिन टाइमको प्रश्न केवल घण्टाको हिसाब मात्र होइन। सामग्रीको गुणस्तर, पारिवारिक अन्तरक्रिया, निद्राको अवस्था, मानसिक स्वास्थ्य, सामाजिक सम्बन्ध तथा शारीरिक सक्रियतामा पर्ने प्रभाव अझ महत्वपूर्ण हुन्छ।

हराउँदै गइरहेको खेलमैदान : डिजिटल लतको संरचनात्मक कारण

हामी प्रायः बालबालिकालाई मोबाइल कम चलाउन सल्लाह दिन्छौँ। तर उनीहरूलाई विकल्प के दिएका छौँ ?

धेरै नेपाली सहर, बजार तथा बस्तीहरूमा सुरक्षित खेलमैदानको अभाव छ। सार्वजनिक पार्क सीमित छन्। सामुदायिक पुस्तकालय, बाल क्लब, युवा क्लब, खेलकुद केन्द्र तथा सिर्जनात्मक गतिविधिका स्थान पर्याप्त छैनन्। बढ्दो शहरीकरणले बालबालिकाको स्वतन्त्र खेल र सामाजिक अन्तरक्रियाका अवसरलाई संकुचित गरिरहेको छ।

यदि बालबालिकासँग खेल्ने ठाउँ छैन भने उसले मोबाइल रोज्छ। यदि समुदायमा भेटघाट गर्ने स्थान छैन भने सामाजिक सञ्जाल नै उसको सामाजिक संसार बन्छ। यदि युवासँग सिर्जनात्मक अवसर छैन भने डिजिटल मनोरञ्जन नै प्रमुख विकल्प बन्छ।

त्यसैले डिजिटल लतको समाधान केवल मोबाइल नियन्त्रणमा छैन; स्वस्थ सामाजिक वातावरण निर्माणमा छ।

संघीय नेपालको तीन तहको साझा जिम्मेवारी

डिजिटल स्वास्थ्य कुनै एक मन्त्रालय वा एक निकायले मात्र समाधान गर्न सक्ने विषय होइन। नेपालको संघीय संरचनामा तीनै तहका सरकारको स्पष्ट भूमिका छ।

संघीय सरकारले राष्ट्रिय डिजिटल स्वास्थ्य रणनीति, बाल डिजिटल सुरक्षा नीति, अनुसन्धान, मापदण्ड विकास तथा बहुक्षेत्रीय समन्वयमा नेतृत्व गर्नुपर्छ।

प्रदेश सरकारले विद्यालय स्वास्थ्य कार्यक्रम, मानसिक स्वास्थ्य सेवा, शिक्षक तथा स्वास्थ्यकर्मी क्षमता विकास, स्वास्थ्य शिक्षा तथा जनचेतना अभियानलाई सुदृढ बनाउनुपर्छ।

स्थानीय सरकारले बालमैत्री पार्क, खेलमैदान, पुस्तकालय, युवा केन्द्र, साइकल मार्ग, खेलकुद पूर्वाधार, सामुदायिक खुला स्थान तथा सामाजिक सहभागिताका कार्यक्रमलाई प्राथमिकतामा राख्नुपर्छ।

यदि प्रत्येक स्थानीय तहले गुणस्तरीय खेलमैदान, बाल उद्यान, सामुदायिक पुस्तकालय र सक्रिय बाल क्लब विकास गर्न सके भने त्यसको प्रभाव डिजिटल लत न्यूनीकरणमा चेतनामूलक पोस्टरभन्दा बढी हुन सक्छ।

विद्यालय र अभिभावक : पहिलो सुरक्षा घेरा

डिजिटल स्वास्थ्यको पहिलो पाठ घरबाट सुरु हुन्छ र विद्यालयमा सुदृढ बन्छ।

विद्यालयहरूले डिजिटल साक्षरता, साइबर सुरक्षा, अनलाइन जोखिम तथा डिजिटल स्वास्थ्यलाई पाठ्यक्रम र सह-पाठ्यक्रम गतिविधिमा समेट्नुपर्छ। शिक्षकहरूलाई पनि डिजिटल व्यवहार र मानसिक स्वास्थ्यका प्रारम्भिक संकेत पहिचान गर्ने क्षमता विकास आवश्यक छ।

अभिभावकहरूले स्वयं अनुकरणीय भूमिका खेल्नुपर्छ। घरमा “स्क्रिन-फ्री समय” र “स्क्रिन-फ्री स्थान” को अभ्यास उपयोगी हुन सक्छ। परिवारसँग सँगै भोजन गर्ने, सप्ताहान्तमा बाहिरी गतिविधि गर्ने, सुत्नुभन्दा कम्तीमा एक घण्टा अघि स्क्रिन बन्द गर्ने जस्ता साना अभ्यासहरूले ठूलो परिवर्तन ल्याउन सक्छन्।

डिजिटल नेपालको अर्को अध्याय

नेपालले डिजिटल रूपान्तरणलाई निरन्तर अगाडि बढाउनुपर्छ। डिजिटल सेवा, कृत्रिम बुद्धिमत्ता, डाटा सेन्टर, डिजिटल अर्थतन्त्र तथा नवप्रवर्तन भविष्यका अवसर हुन्। तर डिजिटल विकाससँगै नागरिकको मानसिक स्वास्थ्य, बाल अधिकार, सामाजिक कल्याण, वातावरणीय दिगोपन र डिजिटल स्वास्थ्यलाई पनि समान प्राथमिकता दिन आवश्यक छ।

आजको आवश्यकता मोबाइल खोस्ने होइन, विकल्प सिर्जना गर्ने हो। बालबालिकालाई खेल्ने मैदान, युवालाई सिर्जनात्मक अवसर, समुदायलाई सार्वजनिक खुला स्थान र परिवारलाई संवादका अवसर उपलब्ध गराउने हो।

निष्कर्ष
डिजिटल लतको बढ्दो प्रवृत्ति कुनै सामान्य सामाजिक परिवर्तन मात्र होइन; यो उदीयमान जनस्वास्थ्य चुनौती हो। यसलाई समयमै सम्बोधन गर्न सकिएन भने भविष्यमा यसको प्रभाव मानसिक स्वास्थ्य, शिक्षा, सामाजिक सम्बन्ध, श्रम उत्पादकत्व र समग्र मानव विकासमा गहिरो रूपमा देखिन सक्छ।

नेपाल डिजिटल युगमा प्रवेश गरिसकेको छ। अब हाम्रो लक्ष्य केवल डिजिटल पहुँच विस्तार गर्नु होइन, स्वस्थ डिजिटल समाज निर्माण गर्नु पनि हुनुपर्छ। जब डिजिटल विकाससँगै डिजिटल स्वास्थ्य, बालमैत्री पूर्वाधार, मानसिक स्वास्थ्य प्रवर्द्धन, सामाजिक सहभागिता र समुदायमैत्री वातावरणलाई समान महत्व दिइन्छ, तब मात्र डिजिटल रूपान्तरण वास्तवमा मानव विकासको साधन बन्न सक्छ।

प्रविधिको प्रश्न अब “कति छिटो अघि बढ्ने” भन्ने मात्र होइन; “कति स्वस्थ, समावेशी र दिगो रूपमा अघि बढ्ने” भन्ने पनि हो। यही प्रश्नको उत्तरले नेपालको डिजिटल भविष्यको गुणस्तर निर्धारण गर्नेछ।

#यादव , थाइल्याण्डस्थित Mae Fah Luang University मा Border Health Management विषयमा Master of Public Health (MPH) गर्दैछन् ।