पुरुषहरू आफ्नो यौनाङ्गबारे धेरै कुरा जान्दछन् भन्ने लाग्न सक्छ। तर लिङ्गको बनावट, यसले कसरी काम गर्छ र यसमा देखिने परिवर्तनले स्वास्थ्यबारे के संकेत दिन्छ भन्ने विषयमा धेरैलाई पर्याप्त जानकारी हुँदैन।

यही ज्ञानको कमीले सामान्य शारीरिक भिन्नतालाई पनि समस्या ठान्ने, इन्टरनेटमा देखिएका अवास्तविक मापदण्डसँग आफ्नो तुलना गर्ने र वास्तविक स्वास्थ्य समस्यालाई बेवास्ता गर्ने अवस्था आउन सक्छ।

लिङ्गको सामान्य आकार कति हुन्छ ? बिहान उठ्दा उत्तेजना नहुनु असामान्य हो ? लिङ्ग बाङ्गो हुनु रोग हो ? अनि उत्तेजनामा समस्या देखिनु मुटुको स्वास्थ्यसँग पनि सम्बन्धित हुन सक्छ ? यी प्रश्नका उत्तर बुझ्नु यौन स्वास्थ्यका लागि मात्र होइन, समग्र स्वास्थ्यका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छ।

चिकित्सकीय अनुसन्धान र विशेषज्ञ निर्देशिकाका आधारमा परिमार्जन गरिएका यी छ वटा तथ्यले सामान्य अवस्था र जाँच गराउनुपर्ने संकेत छुट्याउन मद्दत गर्छन्।

ती तथ्यहरु यस प्रकार छन् :

१. लिङ्गमा हड्डी हुँदैन, न त यो मांसपेशी नै हो
लिङ्ग उत्तेजित भएर कडा हुने प्रक्रियालाई इरेक्शन (Erection) भनिन्छ। बोलचालमा प्रयोग हुने अंग्रेजी शब्द ‘बोनर’ (Boner) ले हड्डी भएको जस्तो अर्थ दिन सक्छ, तर मानव लिङ्गमा हड्डी हुँदैन।

धेरै स्तनधारी जनावरमा पाइने ब्याकुलम (Baculum) नामक हड्डी मानिसमा हुँदैन। मानव लिङ्गको उत्तेजना मुख्यतः रक्तप्रवाह र स्नायु प्रणालीको समन्वयमा आधारित हुन्छ।

लिङ्ग मांसपेशी पनि होइन। यसको मुख्य संरचनामा तीनवटा स्पन्जजस्ता लचकदार तन्तुका भाग हुन्छन्। माथिल्लो भागमा रहेका दुईवटा कर्पोरा काभर्नोसा (Corpora cavernosa) मा उत्तेजनाका बेला रगत भरिन्छ। तल्लो भागको कर्पस स्पन्जियोसम (Corpus spongiosum) ले मूत्रमार्गलाई घेरेको हुन्छ र लिङ्गको टुप्पो बनाउँछ।

यौन उत्तेजनाका बेला स्नायु सङ्केतले लिङ्गका रक्तनली तथा तन्तुमा परिवर्तन ल्याउँछन्। रगतको प्रवाह बढ्छ र बाहिर निस्कने प्रवाहमा पनि परिवर्तन आउँछ, जसले लिङ्गलाई कडा बनाउँछ।

यसको व्यावहारिक महत्त्व के हो ?
लिङ्गमा हड्डी नभए पनि उत्तेजित अवस्थामा गम्भीर चोट लाग्न सक्छ। यौनसम्पर्क वा अन्य गतिविधिका क्रममा लिङ्ग बलपूर्वक बाङ्गिँदा यसको बाहिरी बलियो रेशायुक्त आवरण ट्युनिका अल्बुजिनिया (Tunica albuginea) च्यातिन सक्छ। यसलाई पेनाइल फ्र्याक्चर (Penile fracture) भनिन्छ।

यसका प्रमुख लक्षण हुन्:

• अचानक तीव्र दुखाइ हुनु।
• लिङ्ग तुरुन्तै नरम हुनु।
• लिङ्ग छिटो सुन्निनु वा नीलो–बैजनी दाग देखिनु।

यस्तो अवस्था शल्यचिकित्सकीय उपचार आवश्यक पर्ने आपत्कालीन अवस्था हो। यी लक्षण देखिएमा तुरुन्तै अस्पतालको आकस्मिक कक्षमा जानुपर्छ। घरमै निको हुन्छ कि भनेर पर्खनु हुँदैन। उपचारमा ढिलाइ हुँदा लिङ्ग स्थायी रूपमा बाङ्गिने र उत्तेजनामा समस्या आउने जोखिम बढ्न सक्छ।

२. बिहानको उत्तेजना निद्रा र यौन स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित हुन्छ

धेरै पुरुषले बिहान उठ्दा लिङ्ग उत्तेजित भएर कडा भएको अनुभव गर्छन्। यसको वैज्ञानिक नाम नोक्टर्नल पेनाइल ट्युमेसेन्स (Nocturnal Penile Tumescence) हो।

स्वस्थ पुरुषमा निद्राका क्रममा पटकपटक लिङ्ग स्वतः उत्तेजित हुन सक्छ, विशेषगरी आँखाको तीव्र गतिसँग सम्बन्धित निद्राको चरण अर्थात् REM sleep मा।

सामान्यतः रातभरिमा तीनदेखि पाँच पटकसम्म यस्तो हुन सक्छ, तर उमेर, निद्राको गुणस्तर र अन्य कारक अनुसार यसको आवृत्ति तथा अवधि फरक पर्छ।

बिहान उठ्दा देखिने उत्तेजना प्रायः निद्राको अन्तिम चरणसँग सम्बन्धित हुन्छ। यो अनिवार्य रूपमा यौन सपना देखेका कारण हुने होइन, न त मूत्राशय भरिएको कारणले मात्र हुन्छ।

निद्राका क्रममा स्नायु प्रणालीको गतिविधि, रक्तप्रवाह र हर्मोनले यस प्रक्रियामा भूमिका खेल्छन्। प्राकृतिक रूपमा हुने यस्तो उत्तेजना लिङ्गको तन्तुमा अक्सिजनयुक्त रगत पुर्‍याउने प्रक्रियासँग पनि सम्बन्धित छ।

बिहानको उत्तेजना कम हुँदै जानु केको संकेत हो ?

बिहानको उत्तेजनामा परिवर्तन आउनु कहिलेकाहीँ स्वास्थ्य समस्याको सङ्केत हुन सक्छ। उमेर, निद्राको कमी, तनाव, अवसाद, केही औषधि, हर्मोनमा परिवर्तन तथा रक्तसञ्चार वा स्नायु प्रणालीसम्बन्धी समस्याले यसलाई प्रभावित गर्न सक्छन्।

यदि पहिले नियमित रूपमा बिहान लिङ्ग उत्तेजित हुन्थ्यो तर पछिल्लो समय लामो अवधिसम्म निकै कम हुन थालेको छ, विशेषगरी यौनसम्पर्कका बेला पनि उत्तेजना प्राप्त गर्न वा कायम राख्न कठिनाइ भइरहेको छ भने चिकित्सकसँग परामर्श गर्नु उपयुक्त हुन्छ।

तर बिहानको उत्तेजना नहुनु मात्रैबाट कुनै रोग भएको निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। त्यसैगरी, बिहान उत्तेजना भइरहेको छ भन्दैमा रक्तनली, हर्मोन र स्नायु प्रणालीका सबै पक्ष स्वस्थ छन् भन्ने पनि निश्चित हुँदैन।

बिहान वा रातिको उत्तेजना कायम रहनु र यौनसम्पर्कका बेला उत्तेजनामा कठिनाइ हुनु कहिलेकाहीँ तनाव वा परिस्थितिसँग सम्बन्धित हुन सक्छ। तर यसको कारण मनोवैज्ञानिक नै हो भनेर निष्कर्ष निकाल्नुअघि आवश्यक चिकित्सकीय मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ।

३. लिङ्गको आकारबारे इन्टरनेटले देखाउने चित्र वास्तविकताभन्दा फरक हुन सक्छ

लिङ्गको आकारबारे इन्टरनेट, सामाजिक सञ्जाल र अश्लील सामग्रीमा देखिने चित्रले धेरै पुरुषमा अनावश्यक तुलना र हीनभावना उत्पन्न गर्न सक्छ। तर त्यस्ता चित्रलाई वास्तविक जीवनको सामान्य मापदण्ड मान्नु उचित हुँदैन।

चिकित्सकले मापन गरेका तथ्याङ्क समेटिएका ठूला अध्ययनहरूको विश्लेषणअनुसार वयस्क पुरुषको उत्तेजित लिङ्गको औसत लम्बाइ करिब १३ सेन्टिमिटर र औसत गोलाइ करिब साढे ११ सेन्टिमिटर हुन्छ। यी औसत तथ्याङ्क हुन्, सबै पुरुषले पुग्नैपर्ने मापदण्ड होइनन्।

त्यस्तै, सामान्य अवस्थामा लिङ्ग कति लामो देखिन्छ भन्ने आधारमा उत्तेजित हुँदा यसको लम्बाइ कति हुन्छ भनेर भरपर्दो अनुमान गर्न सकिँदैन। सामान्य अवस्थामा सानो देखिए पनि उत्तेजित हुँदा धेरै लामो हुने र सामान्य अवस्थामा तुलनात्मक रूपमा लामो देखिए पनि उत्तेजित हुँदा कम परिवर्तन हुने दुवै प्रकारका लिङ्ग सामान्य हुन सक्छन्।

माइक्रोपेनिस (Micropenis) भनेको उमेरअनुसारको मानकसँग तुलना गर्दा लिङ्गको लम्बाइ असामान्य रूपमा कम भएको चिकित्सकीय अवस्था हो। यसको पहिचान केवल हेरेर वा अरूसँग तुलना गरेर गर्न सकिँदैन; सही मापन र चिकित्सकीय मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।

लिङ्ग ठूलो बनाउने उत्पादनबारे के थाहा हुनुपर्छ ?
लिङ्ग ठूलो बनाउने दाबी गरिएका चक्की, तेल, क्रिम तथा अन्य उत्पादनले स्थायी रूपमा लम्बाइ वा मोटाइ बढाउँछन् भन्ने भरपर्दो वैज्ञानिक प्रमाण अधिकांश अवस्थामा छैन। अनियन्त्रित फिलर वा अन्य पदार्थको इन्जेक्सनले संक्रमण, दाग, विकृति र स्थायी क्षति निम्त्याउन सक्छ।

त्यसैले आकारबारे चिन्ता छ भने पहिलो कदम सही मापन गर्नु र युरोलोजिस्टसँग परामर्श गर्नु हो। विज्ञापनका आधारमा उत्पादन किन्ने वा जोखिमपूर्ण प्रक्रिया अपनाउने होइन।

४. लिङ्गको छालामा जलन हुन सक्छ र केही संक्रमण छालाको सम्पर्कबाट पनि सर्छन्

लिङ्गको छाला, विशेषगरी टुप्पोको भाग अर्थात् ग्लान्स (Glans), संवेदनशील हुन्छ। साबुन, डिटर्जेन्ट, सुगन्धयुक्त क्रिम, लुब्रिकेन्ट वा कन्डममा प्रयोग भएका केही पदार्थले यस क्षेत्रमा जलन वा एलर्जी गराउन सक्छन्।

लिङ्गमा देखिने हरेक समस्या यौनसङ्क्रमण होइन
लिङ्गमा रातोपन, चिलाउने समस्या वा जलन देखिँदैमा यौनसङ्क्रमण भएको निष्कर्ष निकाल्नु हुँदैन। यस्ता लक्षण साबुन वा अन्य पदार्थबाट भएको जलन, एलर्जी, छालाको सूजन वा संक्रमणलगायत विभिन्न कारणले देखिन सक्छन्।

तर केही यौनसङ्क्रमण प्रत्यक्ष छाला सम्पर्कबाट पनि सर्न सक्छन्। हर्पिस र ह्युमन प्यापिलोमाभाइरस (HPV) जस्ता संक्रमण कन्डमले नढाकेको संक्रमित छालाको सम्पर्कबाट पनि सर्न सक्छन्। कन्डमको सही प्रयोगले जोखिम घटाउँछ, तर सबै प्रकारका यौनसङ्क्रमणबाट पूर्ण सुरक्षा दिँदैन।

त्यस्तै, केही शक्तिशाली स्टेरोइड क्रिम अनुचित रूपमा वा लामो समय प्रयोग गर्दा छाला पातलो हुनेलगायत समस्या हुन सक्छन्। त्यसैले चिकित्सकको सल्लाहबिना यस्ता औषधि प्रयोग गर्नु हुँदैन।

५. लिङ्ग केही बाङ्गो हुनु सामान्य हुन सक्छ, तर वयस्क अवस्थामा नयाँ बाङ्गोपन देखिएमा जाँच गराउनुहोस्

हरेक पुरुषको लिङ्ग पूर्ण रूपमा सीधा हुँदैन। किशोरावस्थादेखि नै रहेको र समयसँगै नबढेको हल्का बाङ्गोपन धेरै अवस्थामा सामान्य शारीरिक भिन्नता हो। दुखाइ वा यौनसम्पर्कमा समस्या छैन भने यसको उपचार आवश्यक नपर्न सक्छ।

तर वयस्क भएपछि नयाँ बाङ्गोपन देखा पर्नु, समयसँगै बाङ्गोपन बढ्दै जानु, उत्तेजित हुँदा दुख्नु वा लिङ्गमा छाम्दा महसुस हुने कडा गाँठो हुनु भने चिकित्सकीय जाँच गराउनुपर्ने संकेत हुन्।

यस्तो अवस्थाको एउटा सम्भावित कारण पेरोनी रोग (Peyronie’s Disease) हो। यसमा लिङ्गको बाहिरी रेशायुक्त आवरणभित्र कडा तन्तु वा प्लाक (Plaque) बन्न सक्छ। यसले उत्तेजित हुँदा लिङ्गलाई एकातिर तान्न सक्छ। कतिपय अवस्थामा लम्बाइ घट्ने, उत्तेजनामा कठिनाइ हुने वा यौनसम्पर्कमा समस्या आउने पनि हुन सक्छ।

यस रोगको वास्तविक कारण पूर्ण रूपमा स्पष्ट छैन। लिङ्गमा चोट लाग्नु वा बारम्बार सूक्ष्म चोट पुग्नु यसको विकाससँग सम्बन्धित हुन सक्ने भए पनि सबै बिरामीमा चोट लागेको इतिहास पाइँदैन। मधुमेहलगायत केही स्वास्थ्य समस्यासँग पनि यसको सम्बन्ध देखिएको छ।

उपचारका विकल्प रोगको अवस्थाअनुसार फरक हुन्छन्
पेरोनी रोगमा सक्रिय चरणमा दुखाइ वा बाङ्गोपन परिवर्तन भइरहन सक्छ। पछि बाङ्गोपन स्थिर हुन सक्छ र दुखाइ घट्न सक्छ। तर यो परिवर्तन सबै व्यक्तिमा एउटै समयमा वा एउटै ढाँचामा हुँदैन।

उपचारको छनोट रोगको अवधि, बाङ्गोपनको मात्रा, दुखाइ, यौनसम्पर्कमा परेको असर र उत्तेजनाको अवस्थामाथि निर्भर गर्छ। केही उपचार विशेष प्रकारका बिरामीका लागि मात्र उपयुक्त हुन्छन्। सबै बिरामीलाई शल्यक्रिया आवश्यक पर्दैन, र सबै गैरशल्य उपचारले बाङ्गोपन सुधार्छन् भन्ने पनि होइन।

त्यसैले नयाँ वा बढ्दो बाङ्गोपन, गाँठो वा उत्तेजनाका बेला दुखाइ देखिएमा युरोलोजिस्टसँग समयमै परामर्श गर्नु उपयुक्त हुन्छ। चिकित्सकले जाँच गरेर आवश्यक उपचार वा अनुगमनको योजना बनाउन सक्छन्।

६. उत्तेजनामा समस्या हुनु मुटु तथा रक्तनलीको रोगको जोखिमसँग सम्बन्धित हुन सक्छ
लिङ्ग उत्तेजित हुन र उत्तेजना कायम रहन पर्याप्त रक्तप्रवाह आवश्यक हुन्छ। रक्तनली साँघुरिने वा रक्तसञ्चारमा समस्या आउने अवस्थाले यो प्रक्रियामा असर पार्न सक्छ।

उच्च रक्तचाप, मधुमेह, उच्च कोलेस्ट्रोल, धूम्रपान र एथेरोस्क्लेरोसिस (Atherosclerosis)—रक्तनलीभित्र बोसोयुक्त पदार्थ जमेर रक्तप्रवाहमा अवरोध आउने प्रक्रिया—जस्ता समस्याले लिङ्गको उत्तेजनालाई पनि प्रभावित गर्न सक्छन्।

लिङ्गमा रक्तप्रवाह पुर्‍याउने धमनीहरू सामान्यतः मुटुमा रगत पुर्‍याउने कोरोनरी धमनीभन्दा साना हुन्छन्। त्यसैले केही व्यक्तिमा रक्तनलीसम्बन्धी समस्या अन्य लक्षण देखिनुअघि नै उत्तेजनामा कठिनाइका रूपमा देखिन सक्छ।

इरेक्टाइल डिसफङ्सन किन महत्त्वपूर्ण स्वास्थ्य सङ्केत हो ?
इरेक्टाइल डिसफङ्सन (Erectile Dysfunction) भन्नाले यौनसम्पर्कका लागि पर्याप्त उत्तेजना प्राप्त गर्न वा त्यसलाई कायम राख्न कठिनाइ हुने अवस्थालाई बुझिन्छ।

नयाँ रूपमा देखिएको वा लगातार रहने यस्तो समस्या कहिलेकाहीँ मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोगको प्रारम्भिक सङ्केत हुन सक्छ। अनुसन्धानले इरेक्टाइल डिसफङ्सन र भविष्यमा हुने हृदयसम्बन्धी घटनाबीच सम्बन्ध देखाएको छ। केही पुरुषमा यौन उत्तेजनाको समस्या हृदयसम्बन्धी लक्षण देखिनुभन्दा केही वर्षअघि सुरु हुन सक्छ।

तर इरेक्टाइल डिसफङ्सन भएपछि निश्चित तीनदेखि पाँच वर्षभित्र हृदयाघात हुन्छ भन्ने कुनै निश्चित नियम छैन। यस्तो समस्या हुने हरेक पुरुषलाई हृदयाघात हुन्छ भन्ने पनि होइन। तनाव, निद्राको कमी, औषधिको प्रभाव, हर्मोनमा परिवर्तन, स्नायु प्रणाली र मानसिक स्वास्थ्यले पनि यौन उत्तेजनामा असर पार्न सक्छन्।

यसैले नयाँ वा निरन्तर इरेक्टाइल डिसफङ्सन देखिएमा यसलाई केवल यौन समस्या ठानेर बेवास्ता गर्नु उचित हुँदैन।

(- एजेन्सीको सहयोगमा)