एजेन्सी । मस्तिष्कको रक्तनलीमा जमेको रगतको ढिक्का (क्लट) हटाउने उपचारले मस्तिष्कघात (स्ट्रोक) भएका केही बिरामीको स्वास्थ्यमा सुधार ल्याउन सक्ने नयाँ अध्ययनले देखाएको छ।

लक्षण सुरु भएको २४ देखि ७२ घण्टापछि उपचार गर्दा पनि उपयुक्त बिरामीलाई लाभ हुन सक्ने अध्ययनको निष्कर्ष छ।

तर, यो उपचारले मस्तिष्कमा रक्तस्राव हुने र मृत्युको जोखिमसमेत बढाउन सक्ने देखिएको छ।

द न्यु इङ्ल्यान्ड जर्नल अफ मेडिसिन मा सन् २०२६ अक्टोबर २३ मा अनलाइन प्रकाशित अध्ययनका अनुसार, मस्तिष्कको रक्तनलीमा अड्किएको रगतको ढिक्का हटाउने उपचार गरिएका बिरामीको ९० दिनपछिको स्वास्थ्य अवस्था, औषधि तथा अन्य सामान्य उपचार मात्र पाएका बिरामीको तुलनामा राम्रो देखिएको थियो।

विशेषज्ञहरूका अनुसार, आधुनिक मस्तिष्क स्क्यानको सहायताले अझै बचाउन सकिने मस्तिष्कको तन्तु पहिचान गर्न सकिन्छ। त्यसैले केही बिरामीमा स्ट्रोक भएको लामो समयपछि पनि रक्तप्रवाह पुनः सुचारु गर्ने उपचार लाभदायक हुन सक्छ।

यद्यपि, यस निष्कर्षलाई उपचारका लागि ढिलाइ गर्न मिल्ने संकेतका रूपमा लिन नहुने चिकित्सकहरू बताउँछन्।

मुम्बईस्थित सर एच एन रिलायन्स फाउन्डेसन अस्पतालका न्युरोइन्टरभेन्सनल सर्जरी निर्देशक डा विपुल गुप्ताका अनुसार, यस्तो उपचारबाट लाभ लिन सक्ने बिरामी पहिचान गर्न विशेष परीक्षण र विशेषज्ञको मूल्याङ्कन आवश्यक हुन्छ।

उनी भन्छन्, “मुख्य कुरा आधुनिक मस्तिष्क स्क्यान हो, जसले अझै बचाउन सकिने मस्तिष्कको तन्तु पहिचान गर्न र रक्तप्रवाह पुनः सुचारु गर्दा लाभ लिन सक्ने बिरामी छनोट गर्न मद्दत गर्छ। तर, यी निष्कर्षलाई उपचारमा ढिलाइ गर्ने कारणका रूपमा बुझ्नु हुँदैन। अध्ययनमा उपचार गरिएका बिरामीमा लक्षणसहितको मस्तिष्क रक्तस्राव र मृत्युको जोखिम पनि बढी देखिएको छ। त्यसैले बिरामीको सावधानीपूर्वक छनोट र विशेषज्ञको मूल्याङ्कन आवश्यक छ। मुख्य सन्देश स्पष्ट छ—हरेक मिनेट महत्त्वपूर्ण हुन्छ र स्ट्रोकका बिरामीलाई सकेसम्म छिटो उपचार सुविधा भएको अस्पताल पुर्‍याउनुपर्छ।”

रगतको ढिक्का जम्दा कसरी हुन्छ स्ट्रोक ?
मस्तिष्कको कुनै भागमा रगत पुर्‍याउने रक्तनलीमा रगतको ढिक्का अड्किएर रक्तप्रवाह अवरुद्ध हुँदा हुने स्ट्रोकलाई इस्केमिक स्ट्रोक भनिन्छ। यस अवस्थामा रगतमार्फत मस्तिष्कमा पुग्ने अक्सिजन र पोषक तत्त्वको आपूर्ति रोकिएपछि मस्तिष्कका कोषिकाहरू क्षतिग्रस्त हुन थाल्छन्।

यसका कारण बोल्न कठिनाइ हुने, शरीरको एकातिर कमजोरी देखिने वा पक्षाघात हुने तथा हिँडडुल र दैनिक गतिविधिमा समस्या आउनेजस्ता लक्षण देखिन सक्छन्। गम्भीर अवस्थामा बिरामीको मृत्युसमेत हुन सक्छ।

यस्तो अवस्थामा रक्तप्रवाह जतिसक्दो छिटो सुचारु गर्न सके मस्तिष्कमा हुने क्षति कम गर्न मद्दत पुग्न सक्छ। तर, कतिपय बिरामी अस्पताल पुग्न ढिला हुने भएकाले लामो समय बितिसकेपछि पनि उपचार प्रभावकारी हुन सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण बनेको छ।

मस्तिष्कको रक्तनलीमा जमेको ढिक्का कसरी हटाइन्छ ?

मस्तिष्कको रक्तनलीमा अड्किएको रगतको ढिक्का विशेष उपकरणको सहायताले निकाल्ने उपचारलाई चिकित्सकीय भाषामा मेकानिकल थ्रोम्बेक्टोमी भनिन्छ।

यस प्रक्रियामा चिकित्सकले नाडी वा तिघ्राको भागबाट रक्तनलीभित्र पातलो नली (क्याथेटर) प्रवेश गराउँछन्। त्यसलाई मस्तिष्कको अवरुद्ध रक्तनलीसम्म पुर्‍याएपछि विशेष उपकरण प्रयोग गरेर रगतको ढिक्का निकालिन्छ। यसबाट रक्तप्रवाह फेरि सुचारु गर्ने प्रयास गरिन्छ।

उपयुक्त बिरामीमा यो उपचार स्ट्रोक व्यवस्थापनको स्थापित विधि हो। तर, लक्षण सुरु भएको २४ घण्टाभन्दा बढी समयपछि उपचार गर्दा कति लाभ हुन्छ भन्ने विषयमा यसअघि पर्याप्त स्पष्टता थिएन।

२४ घण्टापछि पनि उपचार प्रभावकारी हुन्छ कि हुँदैन ?

स्ट्रोक सुरु भएको एक वा दुई दिन बितिसकेपछि पनि मस्तिष्कको रक्तनलीमा जमेको ढिक्का हटाउँदा बिरामीलाई लाभ हुन्छ कि हुँदैन भन्ने पत्ता लगाउनु अध्ययनको मुख्य उद्देश्य थियो।

मस्तिष्कका सबै भागका कोषिका समान गतिमा क्षतिग्रस्त हुँदैनन्। केही बिरामीमा रक्तनली लामो समयसम्म अवरुद्ध भए पनि मस्तिष्कको प्रभावित भागमा केही तन्तु जीवित र बचाउन सकिने अवस्थामा रहन सक्छन्। यस्तो अवस्थामा रक्तप्रवाह पुनः सुचारु गर्न सके ती तन्तुलाई थप क्षतिबाट जोगाउन मद्दत पुग्न सक्छ।

मस्तिष्कको आधुनिक स्क्यानबाट यस्तो सम्भावना पहिचान गर्न सकिन्छ। त्यसैले अनुसन्धानकर्ताहरूले स्क्यानमा अझै बचाउन सकिने मस्तिष्कको तन्तु देखिएका बिरामीमा उपचारको प्रभाव अध्ययन गरेका थिए।

कसरी गरिएको थियो अध्ययन ?

चीनका विशेष स्ट्रोक उपचार केन्द्रहरूमा गरिएको यस अध्ययनमा मस्तिष्कको अगाडिको भागमा रगत पुर्‍याउने प्रमुख रक्तनली अवरुद्ध भएका ३३६ जना बिरामी सहभागी थिए।

उनीहरूलाई दुई समूहमा विभाजन गरिएको थियो।

उपचार समूह: १६८ जना बिरामीले मस्तिष्कको रक्तनलीमा जमेको ढिक्का हटाउने उपचारसँगै अन्य सामान्य उपचार पाए।

तुलनात्मक समूह: १६८ जना बिरामीले ढिक्का हटाउने प्रक्रिया नगरी औषधि तथा अन्य सामान्य उपचार पाए।

स्ट्रोक सुरु भएको समय वा बिरामी अन्तिम पटक स्वस्थ अवस्थामा देखिएको समयदेखि उपचार समूहमा छुट्याइएसम्मको मध्यिका समय ३८.५ घण्टा थियो।

अनुसन्धानकर्ताहरूले उपचारपछि ९० दिनमा बिरामीको स्वास्थ्य अवस्था, दैनिक गतिविधि गर्न सक्ने क्षमता, अपाङ्गताको स्तर र उपचारसँग सम्बन्धित जोखिमहरूको तुलना गरेका थिए।

अध्ययनले के पत्ता लगायो ?
अध्ययनअनुसार, मस्तिष्कको रक्तनलीमा जमेको ढिक्का हटाउने उपचार गरिएका बिरामीको ९० दिनपछिको कार्यक्षमता र स्वास्थ्य अवस्था, सामान्य उपचार मात्र पाएका बिरामीको तुलनामा समग्रमा राम्रो देखिएको थियो।

बिरामीको अवस्था मूल्याङ्कन गर्दा उनीहरूमा रहेको अपाङ्गताको स्तर र दैनिक जीवनका सामान्य काम आफैँ गर्न सक्ने क्षमतालाई आधार बनाइएको थियो।

यी निष्कर्षले उपयुक्त बिरामीमा स्ट्रोक सुरु भएको २४ घण्टाभन्दा बढी समय बितिसकेपछि पनि यो उपचार लाभदायक हुन सक्ने देखाएका छन्।

तर, ढिलो गरी अस्पताल पुगेका सबै बिरामीलाई यस उपचारले फाइदा गर्छ भन्ने होइन। त्यस्तै, उपचारपछि बिरामी पूर्ण रूपमा निको हुने सुनिश्चितता पनि हुँदैन। यसको सम्भावित लाभ बिरामीको अवस्था, मस्तिष्कको स्क्यान र अन्य चिकित्सकीय आधारमा निर्भर हुन्छ।

उपचारका जोखिम पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण
उपचारबाट लाभ देखिए पनि अध्ययनले केही गम्भीर जोखिमसमेत औँल्याएको छ।

मस्तिष्कमा रक्तस्रावस् उपचार समूहका ४.८ प्रतिशत बिरामीमा लक्षण देखिने खालको मस्तिष्क रक्तस्राव भयो। सामान्य उपचार मात्र पाएका समूहमा यस्तो घटना देखिएन।

मृत्युको जोखिमस् ढिक्का हटाउने उपचार पाएका बिरामीमध्ये ६ प्रतिशतको मृत्यु भयो। सामान्य उपचार मात्र पाएका समूहमा मृत्यु दर १.८ प्रतिशत थियो।

यी तथ्यले उपचारको सम्भावित लाभसँगै त्यसका जोखिमलाई पनि गम्भीरतापूर्वक विचार गर्नुपर्ने देखाउँछन्। विशेषगरी, मस्तिष्कको कुन भागमा कति क्षति पुगेको छ र अझै बचाउन सकिने तन्तु बाँकी छन् कि छैनन् भन्ने पहिचान गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ।

स्ट्रोकका लक्षण देखिए के गर्ने ?
यस अध्ययनको मुख्य सन्देश उपचारमा ढिलाइ गर्न सकिन्छ भन्ने होइन। बरु, ढिलो गरी अस्पताल पुगेका केही बिरामीमा पनि विशेष परीक्षणका आधारमा उपचारको सम्भावना मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ भन्ने रहेको अध्ययनकर्ता बताउँछन् ।

स्ट्रोकका प्रमुख लक्षणमा,

अनुहारको एक भाग बाङ्गिनु, शरीरको एकातिरको हात वा खुट्टा कमजोर हुनु र बोली अस्पष्ट हुनु पर्छन्। यस्ता लक्षण देखिएमा आफैँ निको हुने प्रतीक्षा नगरी तत्काल आपत्कालीन स्वास्थ्य सेवा लिनुपर्छ।

स्ट्रोकको उपचारमा समय अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ। त्यसैले लक्षण देखिनासाथ बिरामीलाई सकेसम्म छिटो स्ट्रोकको उपचार उपलब्ध हुने अस्पताल पुर्‍याउनु आवश्यक छ। अस्पतालमा विशेषज्ञले आवश्यक परीक्षण गरी मस्तिष्कको रक्तनलीमा जमेको ढिक्का हटाउने उपचार उपयुक्त हुन्छ वा हुँदैन भन्ने निर्णय गर्न सक्ने पनि अध्ययनकर्ता बताउँछन् । ।