नेपालको स्वास्थ्य क्षेत्रमा स्वास्थ्य व्यवस्थापन सूचना प्रणाली (Health Management Information System – HMIS) केवल एउटा प्रशासनिक वा प्राविधिक औजार मात्र नभई सम्पूर्ण प्रमाणमा आधारित स्वास्थ्य सुशासन (Evidence-based Health Governance) को मेरुदण्ड हो। जनस्वास्थ्यका कार्यक्रमहरूको प्रभावकारिता, स्रोतको न्यायिक वितरण, बजेट व्यवस्थापन र गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवाको पहुँच सुनिश्चित गर्न HMIS को भूमिका निर्णायक रहँदै आएको छ।

प्रस्तुत आलेखले नेपालमा HMIS को ऐतिहासिक जग, वर्तमान डिजिटल परिदृश्य, विद्यमान संरचनागत तथा प्राविधिक चुनौतीहरू र आगामी रणनीतिक मार्गदृश्य (Roadmap) लाई विस्तृत रूपमा प्रस्तुत गर्दछ।

ऐतिहासिक पृष्ठभुमिः
मुततः वि सं २०५० मा स्वास्थ्य सेवा विभागको नीति, योजना तथा अनुगमन महाशाखाअन्तर्गत एकीकृत स्वास्थ्य व्यवस्थापन सूचना प्रणाली (HMIS) को स्थापना पछि यस प्रणालीको विजारोपन भएको हो ।

तर यस व्यवस्थापन सूचना प्रणाली (HMIS – Health Management Information System) को औपचारिक सुरुवात सन् १९९४ (वि.सं. २०५०/५१) मा भएको मानिन्छ।

छुट्टाछुट्टै सञ्चालनमा रहेका विभिन्न स्वास्थ्य क्षेत्रका भर्टिकल रिपोर्टिङ प्रणालीहरूलाई एकीकृत गरी स्वास्थ्य सेवा विभाग अन्तर्गत यो प्रणाली कार्यान्वयनमा ल्याइएको थियो।

यस प्रणालिलाई पुर्ण कार्यान्वयनमा ल्याउनु पुर्व देशका विभिन्न भौगोलिक क्षेत्रको प्रतिनिधित्व हुने गरी ६ वटा पाइलट जिल्लाहरू मा परीक्षण (Pilot) गरिएको थियो। ती जिल्लाहरूमा धनकुटा, चितवन, सुर्खेत, कञ्चनपुर, मुस्ताङ र भक्तपुर पर्दछन्।वि सं २०५२।०५३ सम्ममा यो प्रणाली नेपालका सबै जिल्लाहरूमा पूर्ण रूपमा विस्तार गरिएको थियो।

हाल यस प्रणालीलाई प्रविधिमैत्री बनाउँदै DHIS2 (District Health Information System) सफ्टवेयर मार्फत अनलाइन प्रणाली (इन्टरनेट) मा जोडिएको छ, जसलाई अहिले एकीकृत स्वास्थ्य सूचना व्यवस्थापन प्रणाली (IHMIS) भनिन्छ।

विगतमा Dhis 2 को 2.30 version मा संचालित यस प्रणाली June 27, 2025 देखि प्रयोगकर्तामैत्रि तथा विशिष्ट सहितको 2.40.9-SNAPSHOT version मा स्तरोन्नति गरिएको छ ।
प्रारम्भिक कालमा कागजी प्रणालीमा सिमित यो प्रणाली हाल EMR, eHMIS रुपान्तरण हुँदा स्वास्थ्य सेवा प्रवाहको जानकारी छिनभरमै प्राप्त गर्न सकिन्छ तथापि सेवाग्राही तथा अध्ययन अनुसन्धानकर्ताले यस सम्वन्धि जानकारी प्राप्त गर्न बार्षिक प्रतिवेदन नै पर्खनुपर्ने या स्वास्थ्य संस्थामै पुगी सूचना माग गर्नुपर्ने अवस्था छ जुन Open data, Virtual world, RTI(right to information) हुनुपर्ने समयमा यसले आफुमा थुप्रै सुधार गर्नु आवश्यक छ।

१. ऐतिहासिक पृष्ठभूमि: कागजी अभिलेखबाट डिजिटल सूचनातर्फ
नेपालमा स्वास्थ्य तथ्याङ्क व्यवस्थापनको सुरुआत विकेन्द्रीकृत र खण्डित रूपमा भएको थियो। सन् १९९० को दशकभन्दा अघि विभिन्न राष्ट्रिय स्वास्थ्य कार्यक्रमहरू (जस्तै: खोप, औलो, परिवार नियोजन) का आ-आफ्नै पृथक प्रतिवेदन प्रणाली थिए, जसले गर्दा कार्यस्थलमा दोहोरो अभिलेख र तथ्याङ्कको भारी उत्पन्न हुन्थ्यो।

फलतः यो प्रणालीमा उपरोक्त कमी कमजोरी व्याप्त रहेकाले यसमा थप सुधार आवश्यक रहेको थियो ।

[कागजी अभिलेख र तहगत प्रतिवेदन]
│
▼
[खण्डित कार्यक्रमगत सूचना प्रणाली]
│
▼
[एकीकृत HMIS को संस्थागत विकास (१९९० को दशक)]
│
▼
[डिजिटल / DHIS2 प्लेटफर्ममा रूपान्तरण]

• एकीकरणको सुरुआत (१९९४):

स्वास्थ्य सेवा विभागअन्तर्गत एकीकृत HMIS को स्थापना गरी सम्पूर्ण स्वास्थ्य संस्थाहरूबाट एउटै मानक ढाँचामा तथ्याङ्क संकलन गर्ने परिपाटी सुरु गरियो।

• कागजी प्रणालीका सीमाहरू:

प्रारम्भिक चरणमा रजिस्टर, फाराम र मासिक हस्तलिखित प्रतिवेदनलाई स्थानीय तहबाट जिल्ला हुँदै केन्द्रीय तहमा पठाउने गरिन्थ्यो। यसले आधारभूत तथ्याङ्क त उपलब्ध गरायो, तर:

तथ्याङ्क संकलन र प्रशोधनमा समयको विलम्बता (Lag time) हुने,
1. मानवीय त्रुटि र तथ्याङ्कको दोहोरोपन (Data duplication) उच्च रहने,
2. नीति निर्माण र निर्णय प्रक्रियामा तथ्याङ्कको समयमै प्रयोग हुन नसक्ने समस्या थियो।

२. वर्तमान स्थिति: डिजिटल पूर्वाधार र DHIS2 को प्रयोग
विगत एक दशकमा नेपालको HMIS ले लोभलाग्दो डिजिटल फड्को मारेको छ। DHIS2 (District Health Information Software 2) को कार्यान्वयनले अनलाइन प्रतिवेदन र real-time dashboard व्यवस्थापनलाई सहज बनाएको छ।

• वेब-आधारित प्रतिवेदन: अधिकांश स्थानीय तह र स्वास्थ्य संस्थाहरूबाट e-HMIS मार्फत तथ्याङ्क प्रविष्टि गरिन्छ।

• बहु-प्रणालीको उपस्थिति: HMIS को साथसाथै LMIS (Logistics Management Information System), EHR (Electronic Health Records), Tracker Systems (जस्तै: MNH, Immunization tracker) र MDR (Maternal Death Surveillance) जस्ता डिजिटल प्लेटफर्महरू सञ्चालनमा छन्।

• नीतिगत प्राथमिकता: नेपाल स्वास्थ्य क्षेत्र रणनीतिक योजना (NHSS 2023–2030) र Digital Health Blueprint ले डिजिटल प्रविधिलाई स्वास्थ्य क्षेत्रको एकीकृत व्यवस्थापन र नीतिगत निर्णयको मुख्य आधार मानेका छन्।

३. प्रमुख समस्या तथा चुनौतीहरू
डिजिटलाइजेशनका बाबजुद नेपालमा स्वास्थ्य व्यवस्थापन सूचना प्रणाली (HMIS / eHMIS) प्रयोग गर्दा देखिने मुख्य चुनौती तथा बाधा-अड्चनहरू निम्न बमोजिम छन्:
३.१. अन्तरसञ्चालनशीलताको अभाव (Lack of Interoperability)
• सफ्टवेयर र प्रणालीको खण्डीकरण (Data Silos): HMIS, EHR, LMIS, CRVS (घटना दर्ता), र बिमा प्रणालीहरू अलग-अलग विकसित भएकाले तिनीहरूबीच आपसमा तथ्याङ्क आदानप्रदान (Data exchange) हुन सकेको छैन।
• दोहोरो प्रतिवेदन (Reporting Burden): एउटै तथ्याङ्क वा बिरामीको विवरण छुट्टाछुट्टै प्रणालीमा दर्ता गर्नुपर्ने बाध्यताले स्वास्थ्यकर्मीहरूको समय र ऊर्जा नष्ट भइरहेको छ।

३.२. तथ्याङ्कको गुणस्तर र विश्वसनीयता (Data Quality Issues)
• पूर्णता र समयपालना (Completeness & Timeliness): कतिपय दूरदराजका स्वास्थ्य संस्थाहरूबाट समयमै प्रतिवेदन प्रविष्ट नहुने वा अधूरा तथ्याङ्क आउने समस्या कायमै छ।
• मानकीकरणको कमी: सूचक (Indicators), शब्दावली (Terminology/Metadata) र कोडिङ प्रणालीमा एकरूपता नहुँदा प्रणालीहरूबीच तथ्याङ्कको तुलना गर्न कठिन हुन्छ।
३.३. पूर्वाधार र मानव संसाधनको सीमा
• डिजिटल पूर्वाधार: ग्रामीण भेगका स्वास्थ्य संस्थाहरूमा अविच्छिन्न इन्टरनेट, विद्युत् आपूर्ति र आवश्यक कम्प्युटर/ट्याब्लेटको कमी।

• दक्ष जनशक्तिको अभाव: स्वास्थ्य प्रविष्टि गर्ने कर्मचारीहरूको डिजिटल साक्षरता, तथ्याङ्क विश्लेषण क्षमता र डेटा सुरक्षासम्बन्धी तालिमको अभाव।

३.४. साइबर सुरक्षा र गोपनीयता (Cybersecurity & Privacy)
• बिरामीको व्यक्तिगत स्वास्थ्य विवरण (Personal Health Data) को सुरक्षा, गोपनीयता तथा अधिकार व्यवस्थापनका लागि स्पष्ट कानुन र प्राविधिक मापदण्डको पूर्ण पालना नहुनु।
• तथ्याङ्कको गुणस्तरमा समस्या: फारम भर्दा वा डाटा प्रविष्टि गर्दा त्रुटि हुनु, समयमा प्रतिवेदन बुझाउन नसक्नु र संकलित विवरणको सही पुनरावलोकन (Verification) नहुनु।
• दोहोरो कामको बोझ: स्वास्थ्यकर्मीहरूले ढड्डा/रजिस्टरमा कागजी विवरण पनि राख्नुपर्ने र DHIS2 प्रणालीमा अनलाइन डाटा पनि भर्नुपर्ने हुँदा कार्यबोझ बढ्नु।

• अन्तर-सञ्चालनशीलता (Interoperability) को कमी: सरकारी HMIS र निजी वा अन्य स्वास्थ्य संस्थाले प्रयोग गर्ने प्रणालीहरू एकापसमा जोडिन नसक्दा एकीकृत तथ्याङ्क प्राप्त गर्न कठिन हुनु।प्रणालीमा प्रतिवेदन गर्ने सवै निजि तथा गैरसरकारी स्वास्थ्य संस्थाहरुको प्रतिवेदन API मार्फत एकिकृत गर्न सकिएको छैन् ।
• सङ्घीयता र समन्वयको चुनौती: सङ्घ, प्रदेश र स्थानीय तह (पालिका) बीच अनुगमन, जिम्मेवारी र समन्वयको स्पष्ट ढाँचा पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन हुन नसक्नु।
• स्थानीय तहमा तथ्याङ्कको कम प्रयोग: संकलित विवरणलाई स्थानीय तहमा नीति, बजेट तथा योजना बनाउन प्रयोग गर्नुको सट्टा माथिल्लो निकायमा पठाउने कार्यमा मात्र सीमित राख्नु।

• वित्तीय दिगोपनको कमी: प्रणालीको मर्मत, स्तरोन्नति र तालिमका लागि बजेट र वैदेशिक सहायता (दाता) माथि अत्यधिक निर्भरता रहनु।
• आम जनस्तरको स्वास्थ्य सेवा सम्वन्धि सुचनाको सिमित पहुँचः आम सेवाग्राही र नागरिकले राज्यलाई नागरिकको हैसियतले तिर्नुपर्ने कर तिरेता पनि पाउनु पर्ने स्वास्थ्य सेवा प्रवाहको सहि सूचना समयमा तथा सहजतवरले पाउन सकेका छैनन् ।

३.५ अन्यः
• क्यालेन्डर सम्वन्धि चुनौती – यो मुलतः विश्वका १०० भन्दा वढि देशहरुमा संचालित प्रणाली भएकाले यो अङ्ग्रेजि क्यालेन्डरमा आधारित हुने तर नेपाल पञ्चाङ्ग
निर्णायक विकास समितिबाट नेपाली क्यालेन्डर तर्जुमा हुनाले यसको अन्तराष्ट्रिय क्यालेन्डर मिलानमा चुनौति रहने गरेको छ ।
• रिक्त दरवन्दि तथा स्टाफ टर्नओभर,
• तथ्याङ्किय जनशक्ति भन्दा अन्य जनशक्तिको बाहुल्यता ।
• समसामयिक तालिमहरुको अपर्याप्तता जस्तोः Stata, ‘R’ SPSS लगायत ।
• प्रोग्राम डिभिजनबाट अपेक्षित सहयोगको कमी आदि ।
४. आगामी मार्गचित्र (Way Ahead): रणनीतिक प्राथमिकताहरू
HMIS लाई परम्परागत प्रतिवेदन प्रणालीबाट स्वास्थ्य बुद्धिमत्ता प्रणाली (Health Intelligence System) मा रूपान्तरण गर्न देहायका पाँच रणनीतिक स्तम्भहरूमा कार्य गर्नुपर्छ:

प्राथमिकता क्षेत्र मुख्य कार्यहरू र रणनीतिहरू
१. राष्ट्रिय डिजिटल हेल्थ गभर्नन्स • Digital Health Blueprint को पूर्ण कार्यान्वयन।
• नीतिगत, कानुनी र प्राविधिक नियमनका लागि अधिकारसम्पन्न निकायको क्रियाशीलता।

२. मानकीकरण र SIL-Nepal • SIL-Nepal (Standards and Interoperability Lab) मार्फत HL7 FHIR र ICD-11 जस्ता विश्वव्यापी मापदण्ड लागू गर्ने।
• साझा Metadata, Health Facility Registry र National Health ID को निर्माण।

३. प्रणालीको एकीकृत ढाँचा • HMIS, EHR, LMIS, CRVS र Insurance प्रणालीहरूबीच API-based Integration सुनिश्चित गर्ने।
• एउटै बिरामी वा संस्थाको विवरण बहु-प्रणालीमा दोहोरिन नदिने व्यवस्था।

४. उन्नत प्रविधि र AI को प्रयोग • Predictive Analytics र GIS Mapping मार्फत महामारीको पूर्वसूचना (Early Warning) र औषधि आपूर्तिको पूर्वानुमान।
• तथ्याङ्कको गुणस्तर जाँच्न र सम्भावित त्रुटि पहिल्याउन Artificial Intelligence (AI) को जिम्मेवार प्रयोग।

५. तथ्याङ्क प्रयोगको संस्कृति • तथ्याङ्क संकलनमा मात्र ध्यान नदिई Data → Insight → Decision → Action को चक्र संस्थागत गर्ने।
• पालिका र प्रदेश तहमा नियमित डेटा समीक्षा (Data Use Culture) बैठक सञ्चालन।

५. कार्यान्वयन तालिका (Implementation Timeline)
[०–१२ महिना: अल्पकालीन] ──► [१–३ वर्ष: मध्यकालीन] ──► [३–५ वर्ष: दीर्घकालीन]
• Health ID मापदण्ड • priority systems सम्बद्ध • पूर्ण AI/Predictive
• SIL-Nepal पूर्वाधार • EHR र HMIS integration analytics र GIS

• अल्पकालीन (०–१२ महिना):
o National Health ID र Health Facility Registry को मापदण्ड अन्तिम रूप दिने; SIL-Nepal मार्फत Interoperability परीक्षण सुरु गर्ने।
o आम सेवाग्राही, शोधकर्ता तथा तथ्याङ्क प्रयोगकर्ताको सहजताका त्रेमासिकरुपमा (IHMIS ले तथ्याङ्क प्रमाणिकरण पछि ) ड्यासवोर्ड बनाइ सूचनाको पुहँच उपलब्ध गराउने ।
o महाशाखा तथा शाखाको आवश्यकता तथा सिफारिस अनुसार HMIS प्रणालीलाई अद्यावधिक गराउने ।

• मध्यकालीन (१–३ वर्ष):

HMIS, EHR र LMIS बीच प्राथमिकताका आधारमा integration पूरा गर्ने; स्थानीय तहमा पूर्वाधार र जनशक्ति सुदृढ बनाउने।
o HMIS Targets समयमै उपलब्ध गराउने । जस्तोः न्युनतम् अर्धवार्षिक समिक्षा सम्म लक्ष्य उपलब्ध भैसक्नुपर्ने ।

o तालिम तथा पुनर्ताजगी तालिमः नयाँलाई आधारभुत HMIS तथा पुरानालाई पुनर्ताजगि तालिम दिनुपर्ने ।विषेशगरी HMIS tools Revision/ update पछि छोटो अवधिको तालिम सम्पुर्णलाई दिनुपर्ने ।

o प्रणालिगत तालिमः

R, STATA, SPSS, GIS जस्ता तालिम समय समयमा गर्ने ।

• दीर्घकालीन (३–५ वर्ष):

AI, Predictive Analytics, real-time dashboards र पूर्ण एकीकृत राष्ट्रिय हेल्थ डाटाबेसको स्थापना।
o ओ एण्ड एमः तथ्याङ्कका जनशक्तिको परिचालन महाशाखाको कुनै एउटै शाखा अन्तरगत सिमित हुँदा अन्य शाखाहरुले वाञ्छित सहजिकरण नपाउने हुन्छ ।यस समस्यालाई उक्त दरवन्दिलाई ओ एण्ड एम गरी निर्देशक मातहत राख्ने ।र HMIS section मा तथ्याङ्किय तथा ICT जनशक्ति थप गर्ने ।

निष्कर्ष
नेपालको स्वास्थ्य व्यवस्थापन सूचना प्रणाली को रूपान्तरण यात्रा “Paper → Digital → Integrated → Intelligent → Action-oriented” हुनुपर्छ। सफलताको मापन कति वटा सफ्टवेयर वा ड्यासबोर्ड निर्माण गरिए भन्नेमा होइन, उपलब्ध सूचनाले स्वास्थ्य सेवाको पहुँच, गुणस्तर, र नागरिकको स्वास्थ्य अवस्थामा कति सकारात्मक प्रभाव पार्यो वा सेवाग्राहीले स्वास्थ्य सूचना समयमा सहज तरिकाले पाए पाएनन् भन्नेमा निर्भर हुन्छ।

तसर्थ, आगामी स्वास्थ्य व्यवस्थापन सूचना प्रणाली (HMIS) रोडम्याप केवल प्रविधिमैत्री मात्र नभई सुशासन, अन्तरसञ्चालनशीलता ( Interoperability) , डेटा सुरक्षा, र प्रमाणमा आधारित निर्णय प्रक्रियामा केन्द्रित हुनु अपरिहार्य छ।

#रोका परिवार कल्याण महाशाखामा डेमोग्राफरको रुपमा कार्यरत छन् ।