काठमाडौं । विश्वभर बढ्दो स्वास्थ्य समस्याका रूपमा देखिएको दीर्घकालीन मिर्गौला रोग (क्रोनिक किड्नी डिजिज– सीकेडी) बाट बच्न समयमै परीक्षण र सचेतना अत्यन्त आवश्यक रहेको स्वास्थ्य विज्ञहरूले बताएका छन्।

अध्ययनअनुसार विश्वका करिब १० जनामध्ये १ जनामा दीर्घकालीन मिर्गौला रोगको समस्या देखिने गरेको छ। प्रारम्भिक चरणमा प्रायः कुनै स्पष्ट लक्षण नदेखिने भएकाले धेरै बिरामीमा समस्या गम्भीर भएपछि मात्र रोग पत्ता लाग्ने गरेको चिकित्सकहरूको भनाइ छ।

स्वास्थ्य विशेषज्ञहरूका अनुसार मिर्गौला रोगले मुटुसम्बन्धी जटिलता बढाउने, जीवनस्तर घटाउने तथा अन्ततः मिर्गौला पूर्ण रूपमा काम गर्न नसक्ने अवस्थासम्म पुर्‍याउन सक्छ। यस्तो अवस्थामा बिरामीलाई डायलाइसिस वा मिर्गौला प्रत्यारोपण जस्ता उपचारमा निर्भर रहनुपर्ने हुन्छ।

“मिर्गौला रोगको प्रारम्भिक पहिचानका लागि रगत र पिसाब परीक्षण पर्याप्त हुन्छ, जुन सरल र कम खर्चिलो विधि हो,” स्वास्थ्य विज्ञहरू भन्छन्, “समयमै परीक्षण र उपचार सुरु गर्न सके रोगको प्रगति धेरै हदसम्म रोक्न सकिन्छ।”

मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मुटुरोग, मोटोपना तथा परिवारमा मिर्गौला रोगको इतिहास भएका व्यक्तिहरूलाई विशेष जोखिम समूहका रूपमा हेरिन्छ। यस्ता व्यक्तिहरूले नियमित रूपमा स्वास्थ्य परीक्षण गराउनुपर्ने चिकित्सकहरूको सुझाव छ।

यसैबीच वातावरणीय परिवर्तनले पनि मिर्गौला रोगको जोखिम बढाइरहेको विभिन्न अध्ययनहरूले देखाएका छन्। वायु प्रदूषण, अत्यधिक गर्मी, डिहाइड्रेसन तथा चरम मौसमीय घटनाले मिर्गौलामा अतिरिक्त दबाब सिर्जना गर्न सक्ने बताइएको छ।

अन्तिम चरणको मिर्गौला रोगको उपचारका रूपमा प्रयोग हुने डायलाइसिस प्रक्रिया पनि स्रोत–साधनको दृष्टिले चुनौतीपूर्ण मानिन्छ। यसका लागि ठूलो मात्रामा पानी, ऊर्जा तथा एकपटक प्रयोग हुने प्लास्टिक सामग्री आवश्यक पर्ने भएकाले वातावरणीय प्रभावसमेत देखिने जनाइएको छ।

विश्व मिर्गौला दिवसको अवसरमा स्वास्थ्य विज्ञहरूले रोकथाम, प्रारम्भिक परीक्षण, उपचारमा समान पहुँच तथा वातावरणमैत्री स्वास्थ्य सेवा प्रणाली विकासमा जोड दिएका छन्।

उनीहरूका अनुसार समयमै परीक्षण, स्वस्थ जीवनशैली र जनचेतना अभिवृद्धि गर्न सके मिर्गौला रोगबाट हुने गम्भीर स्वास्थ्य समस्या तथा आर्थिक बोझ उल्लेखनीय रूपमा घटाउन सकिन्छ।

यस वर्षको विश्व मिर्गौला दिवसको नारा ‘Kidney Health for All: Caring for People, Protecting the Planet’ अर्थात

‘सबैका लागि मिर्गौला स्वास्थ्य: मानिसको हेरचाह, पृथ्वीको संरक्षण’ भन्ने रहेकाे  छ ।

विश्वमा मिर्गौला फेलको अवस्था :

पछिल्ला अध्ययनहरू (Global Burden of Disease 2023) अनुसार मिर्गौला रोग विश्वभर तीव्र रूपमा बढिरहेको छ।

• विश्वभर करिब ७८ –८० करोड मानिस कुनै न कुनै चरणको दीर्घकालीन मिर्गौला रोग  (सीकेडी) बाट प्रभावित छन्।

• यो विश्वको वयस्क जनसंख्याको करिब ९ –१४ % बराबर हो (झण्डै १० जनामध्ये १ जना)।

• सन् २०२३ मा करिब १.४८–१‍.५० मिलियन (१५ लाख) मानिसको मृत्यु मिर्गौला रोगका कारण भएको अनुमान छ।

• अहिले मिर्गौला रोग विश्वको मृत्युको ९ औँ प्रमुख कारण बनेको छ।

• गम्भीर चरण (end-stage kidney disease) मा पुगेर डायलाइसिस वा प्रत्यारोपण आवश्यक पर्ने बिरामी विश्वभर करिब ४.९–७.१ मिलियन रहेको अनुमान छ।

मुख्य कारणहरू:

• मधुमेह

• उच्च रक्तचाप

• मोटोपना

• बढ्दो उमेर

• वायु प्रदूषण र अत्यधिक गर्मी जस्ता वातावरणीय जोखिम

नेपालमा मिर्गौला रोगको अवस्था :

नेपालमा पनि यो समस्या बढ्दो छ । तर पूर्ण राष्ट्रिय रजिस्ट्रि नभएकाले सबै तथ्यांक भने अहिले पनि उपलब्ध छैन। यद्दपी केही तत्थ्य भने उपलब्ध छ ।

• नेपालमा करिब ६.२% जनसंख्यामा दीर्घकालीन मिर्गौला रोग रहेको २०१९ को राष्ट्रिय गैर-संक्रामक रोग सर्वेक्षणले देखाएको छ।

• यसले प्रति १ लाख जनसंख्यामा करिब १० हजार ८८७ जना सीकेडी बिरामी हुने अनुमान देखाएको छ।

• नेपालमा हरेक वर्ष झण्डै २ हजार ९०० नयाँ अन्तिम चरणको मिर्गौला फेल (इएसआरडी) बिरामी थपिने अनुमान छ।

• अर्थात् प्रति १० लाख जनसंख्यामा करिब १०० नयाँ इएसआरडी  केस देखिन्छन्।

स्वास्थ्य सेवाको अवस्था (नेपाल):

• देशभर करिब ५६ जना नेफ्रोलोजिस्ट (मिर्गौला विशेषज्ञ) मात्र छन्।

• लगभग ६० वटा हेमोडायलाइसिस केन्द्र छन्, जसको अधिकांश काठमाडौंमा केन्द्रित छन्।