हामी शिक्षालाई चेतनाको आधार मान्छौँ। डिग्रीलाई ज्ञानको प्रमाण ठान्छौँ। विज्ञान पढेको मानिसले वैज्ञानिक निर्णय गर्छ भन्ने अपेक्षा राख्छौँ। तर आफ्नै प्रजनन स्वास्थ्यको कुरा आउँदा ज्ञान र व्यवहारबीच अनौठो दूरी देखिन सक्छ।

परिवार योजना यसैको एउटा उदाहरण हो। साधनबारे जानकारी छ, स्वास्थ्य सेवा उपलब्ध पनि हुन सक्छ। तैपनि सही समयमा सही निर्णय लिन सबैलाई सहज हुँदैन। आखिर समस्या कहाँ छ? शिक्षामा, सामाजिक सोचमा, स्वास्थ्य सेवामा वा हामीले नबोलेका व्यक्तिगत डरमा ?

नेपालको तथ्याङ्कले यो प्रश्नलाई अझ रोचक बनाउँछ। नेपाल जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०२२ अनुसार हाल विवाहित १५–४९ वर्षका महिलामध्ये ५७ प्रतिशतले कुनै न कुनै गर्भनिरोधक विधि प्रयोग गरिरहेका थिए।

आधुनिक विधि प्रयोग गर्ने ४३ प्रतिशत थिए भने परम्परागत विधि प्रयोग गर्ने करिब १५ प्रतिशत थिए। यी प्रतिशत Rounding गरिएका कारण जोड्दा ठ्याक्कै ५७ प्रतिशत नहुन सक्छन्।

सर्वेक्षणले परिवार योजनाको अपूरो आवश्यकता (Unmet Need) पनि महत्त्वपूर्ण रहेको देखाएको छ। अर्थात्, गर्भधारण ढिल्याउन वा थप सन्तान नचाहने चाहना हुँदाहुँदै पनि सबैले आफूले चाहेको विधि प्रयोग गर्न सकेका छैनन्।

शिक्षित व्यक्तिलाई कन्डम, चक्की, सुई, इम्प्लान्ट र आईयूसीडीबारे थाहा हुन सक्छ। तर आफूलाई कुन विधि उपयुक्त छ भन्ने प्रश्नको उत्तर सधैँ सहज हुँदैन। साधनको नाम थाहा पाउनु र त्यसको फाइदा, सीमितता तथा सम्भावित असर बुझ्नु फरक कुरा हुन्। सही छनोटका लागि भरपर्दो सूचना र आवश्यक परामर्श चाहिन्छ।

कतिपयले गर्भनिरोधक साधनले बाँझोपन गराउँछ भन्ने सुनेका हुन्छन्। कसैले महिनावारीमा परिवर्तन आउने डर पाल्छन्। कसैले अरूको अप्रिय अनुभव सुनेर सबै विधिबाट टाढा बस्छन्। यस्ता चिन्तालाई हाँसोमा उडाउनु उचित हुँदैन। स्वास्थ्यसम्बन्धी निर्णयमा डरलाई सम्बोधन गर्नुपर्छ। प्रशिक्षित स्वास्थ्यकर्मीले सम्भावित असर, विकल्प र आवश्यक सावधानी स्पष्ट पार्नुपर्छ। हल्लाभन्दा प्रमाणमा आधारित परामर्श भरपर्दो हुन्छ।

परिवार योजनामा समस्या जानकारीको अभाव मात्र होइन। जानकारीलाई व्यवहारमा उतार्न सक्ने वातावरणको पनि आवश्यकता हुन्छ। सेवा गोप्य र सहज हुनुपर्छ। साधन नियमित उपलब्ध हुनुपर्छ। सेवाग्राहीले प्रश्न सोध्न पाउनुपर्छ। आफूलाई नमिलेको विधिको विकल्प रोज्न पनि पाउनुपर्छ।

परिवार योजना (Family Planning) व्यक्तिगत विषय हो। तर यसको निर्णय दम्पतीको सम्बन्धबाट प्रभावित हुन सक्छ। एउटाले अर्को सन्तान चाहन सक्छ। अर्काले आर्थिक अवस्था हेरेर केही वर्ष पर्खन चाहन सक्छ। दुवै शिक्षित भए पनि उनीहरूको चाहना फरक हुन सक्छ। यस्तो अवस्थामा संवाद र आपसी सम्मान निर्णायक हुन्छन्।

कागजमा समानता स्वीकार्नु सजिलो हुन्छ। घरभित्र अभ्यास गर्नु कठिन हुन सक्छ। पत्नीले गर्भनिरोधक साधन प्रयोग गर्न चाहे पनि पतिले अस्वीकार गर्न सक्छन्। पुरुषले कन्डम प्रयोग गर्न नचाहँदा गर्भधारणको जोखिम महिलाले बेहोर्नुपर्ने हुन सक्छ। कतिपय परिवारमा गर्भनिरोधकको जिम्मेवारी महिलामाथि मात्र थोपर्ने चलन पनि छ।

नेपाल जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०२२ ले परिवार योजनासम्बन्धी निर्णयमा महिलाको सहभागिताबारे तथ्याङ्क प्रस्तुत गरेको छ। तर संयुक्त निर्णयलाई स्वतः समान निर्णय मान्न मिल्दैन। वास्तविक सहभागितामा दुवै पक्षको स्वतन्त्र सहमति र समान आवाज हुनुपर्छ।

शिक्षित पुरुषले परिवार योजनालाई महिलाको मात्र जिम्मेवारी ठान्छ भने शिक्षाको सामाजिक अर्थ अधुरो रहन्छ। ज्ञानको वास्तविक परीक्षा घरभित्रै हुन्छ। समानता भाषणबाट होइन, व्यवहारबाट प्रमाणित हुन्छ।

सन् २०२५ मा BMJ Public Health मा प्रकाशित एक अध्ययनले नेपाल जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०२२ को तथ्याङ्कमा आधारित तुलना प्रस्तुत गरेको छ। त्यसअनुसार औपचारिक शिक्षा नभएका महिलामध्ये ५४.३ प्रतिशतले आधुनिक गर्भनिरोधक विधि प्रयोग गरेका थिए। उच्च शिक्षा हासिल गरेका महिलामा यो दर ३२.७ प्रतिशत थियो।

यो अन्तर सवैलाई चासो जगाउने खालको छ। तर यसबाट उच्च शिक्षाले गर्भनिरोधक प्रयोग घटाउँछ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न मिल्दैन। यो समूहगत तुलना हो, कारण र परिणामको प्रमाण होइन। उमेर, सन्तानको सङ्ख्या, थप सन्तान चाहने इच्छा, वैवाहिक अवस्था र स्वास्थ्यसम्बन्धी आवश्यकताले पनि प्रयोगदरमा प्रभाव पार्न सक्छन्। कुनै महिलाले साधन प्रयोग नगर्नुको कारण सचेत छनोट (Informed Choice) पनि हुन सक्छ।

त्यसैले शीर्षकको विरोधाभासलाई तथ्यको प्रश्नका रूपमा बुझ्नुपर्छ। सबै शिक्षित मानिस परिवार योजना गर्दैनन् भन्ने दाबी सर्वथा गलत हुन्छ। त्यस्तै, कम शिक्षा भएका महिलाले बढी साधन प्रयोग गर्छन् भन्दैमा उनीहरू सबै बढी सचेत छन् भन्न पनि मिल्दैन। प्रतिशतले एउटा ढाँचा देखाउँछ। त्यसको कारण बुझ्न थप विश्लेषण आवश्यक हुन्छ।

परिवार योजनाको साधन प्रयोग नगर्ने प्रत्येक व्यक्तिलाई असचेत भन्न मिल्दैन। कसैले सन्तान चाहिरहेको हुन सक्छ। कसैले स्वास्थ्य वा व्यक्तिगत कारणले कुनै विधि नछानेको हुन सक्छ। तर गर्भधारण गर्न नचाहँदा पनि आफूले चाहेको साधन प्रयोग गर्न नसक्नु फरक अवस्था हो। यही अवस्थालाई परिवार योजनाको अपूरो आवश्यकता (Unmet Need) भनिन्छ।

सन् २०२४ मा PLOS ONE मा प्रकाशित अध्ययनले नेपाल जनसांख्यिक तथा स्वास्थ्य सर्वेक्षण २०२२ का ११,१८० हाल विवाहित महिलाको तथ्याङ्क विश्लेषण गरेको थियो। अध्ययनले परिवार योजनाको कुल अपूरो आवश्यकता २०.८ प्रतिशत रहेको देखाएको छ। यसमा थप सन्तान नचाहने तर गर्भनिरोधक प्रयोग नगर्ने अवस्था र अर्को गर्भधारण केही समय पछाडि सार्न चाहने तर साधन प्रयोग नगर्ने अवस्था दुवै समेटिन्छन्। अध्ययनले उमेर, शिक्षा, आर्थिक अवस्था र प्रदेशअनुसार पनि भिन्नता देखाएको छ।

यसले समस्या एउटै कारणले उत्पन्न हुँदैन भन्ने देखाउँछ। सेवा पहुँच, व्यक्तिगत चाहना, दाम्पत्य सम्बन्ध र सामाजिक परिस्थितिलाई सँगै बुझ्नुपर्छ। कुनै एक समूहलाई दोष दिएर समाधान खोज्न सकिँदैन।

परिवार योजना सेवा प्रभावकारी बनाउन स्वास्थ्य संस्थाको भूमिका महत्त्वपूर्ण छ। स्वास्थ्यकर्मीले सेवाग्राहीको कुरा सुन्नुपर्छ। उनको आवश्यकता बुझ्नुपर्छ र सोहि अनुसार गोपनियता कायम राख्नुपर्छ ।सम्भावित असर र विकल्प स्पष्ट पार्नुपर्छ। कुनै खास विधि प्रयोग गर्न दबाब दिनु हुँदैन। निर्णय व्यक्तिको सूचित र स्वैच्छिक छनोटमा आधारित हुनुपर्छ।

विद्यालय र क्याम्पसमा प्रजनन स्वास्थ्यसम्बन्धी वैज्ञानिक शिक्षा आवश्यक छ। परिवारभित्र पनि सन्तानको योजना, जन्मान्तर र स्वास्थ्यबारे खुला संवाद हुनुपर्छ। पुरुषलाई लक्षित कार्यक्रम चलाउनुपर्छ। सामाजिक सञ्जालमा फैलिने गलत सूचनालाई प्रमाणमा आधारित सामग्रीले चुनौती दिनुपर्छ।

सरकारले साधनको उपलब्धता मात्र होइन, सेवाको गुणस्तर पनि मापन गर्नुपर्छ। आवश्यक साधन नियमित उपलब्ध छन् कि छैनन्? सेवाग्राहीले गोपनीयता पाएका छन् कि छैनन्? विधिको असरबारे परामर्श उपलब्ध छ कि छैन? आफूलाई नमिलेको विधि परिवर्तन गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन? यस्ता प्रश्नले सेवाको वास्तविक अवस्था देखाउँछन्।

दिगो विकास लक्ष्य ३.७ ले यौन तथा प्रजनन स्वास्थ्य सेवामा सर्वव्यापी पहुँच सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य राखेको छ। यसमा परिवार योजना, सूचना, शिक्षा र प्रजनन स्वास्थ्यलाई राष्ट्रिय रणनीतिमा समेट्ने विषय पर्छन्। त्यसैले परिवार योजनालाई साधन वितरणमा मात्र सीमित गर्नु पर्याप्त हुँदैन। अधिकार, गुणस्तर र सूचित छनोटलाई पनि प्राथमिकता दिनुपर्छ।

शिक्षित समाजको पहिचान सबैले एउटै गर्भनिरोधक विधि प्रयोग गर्नु होइन। आफ्नो आवश्यकता बुझेर सही निर्णय गर्न सक्नु हो। कसैले साधन प्रयोग गर्छ भने त्यो स्वैच्छिक र सूचित छनोट हुनुपर्छ। कसैले प्रयोग गर्दैन भने त्यसको कारण पनि सम्मानपूर्वक बुझिनुपर्छ।

परिवार योजनाको सफलता प्रयोगदरले मात्र निर्धारण गर्दैन। मानिसले आफूले चाहेको समयमा सन्तान जन्माउन पाउनु पनि सफलता हो। अनिच्छित गर्भधारणबाट जोगिन सक्नु पनि सफलता हो।साथै उक्त अनिच्छित गर्भका कारण मातृ शिशुलाई Morbidity र Mortality बाट जोगाउनु पनि उसको अधिकार हो । भरपर्दो सूचना र गुणस्तरीय सेवा पाउनु पनि सफलता हो। आफ्नै शरीरबारे निर्णय गर्दा सम्मान पाउनु पनि सफलता हो।

डिग्रीले ज्ञानको ढोका खोल्छ। तर सही निर्णयका लागि संवाद चाहिन्छ। वैज्ञानिक सूचना चाहिन्छ। गुणस्तरीय स्वास्थ्य सेवा चाहिन्छ। सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण, आफ्नै शरीरबारे निर्णय गर्ने स्वतन्त्रता चाहिन्छ।

अन्ततः शिक्षालाई व्यवहारसँग जोड्नुपर्छ। परिवार योजनाबारे खुला छलफललाई सामान्य बनाउनुपर्छ। पुरुष र महिलाको जिम्मेवारी साझा बनाउनुपर्छ। स्वास्थ्य सेवालाई सहज, सम्मानजनक र विश्वासिलो बनाउनुपर्छ।

शिक्षित हुनुको अर्थ प्रमाणपत्र थुपार्नु मात्र होइन। आफ्नो र परिवारको भविष्यबारे जिम्मेवार, सूचित र सम्मानजनक निर्णय गर्न सक्नु पनि हो।

शिक्षित महिलाले कम आधुनिक गर्भनिरोधक प्रयोग गरेको तथ्य एउटा वास्तविक तथ्यगत विरोधाभास हो; तर यसको कारण शिक्षा होइन, शिक्षा, प्रजनन चाहना,उनको शारिरिक अवस्था, सामाजिक सम्बन्ध र स्वास्थ्य सेवा बीचको जटिल अन्तरसम्बन्ध हुन सक्छ।तसर्थ शिक्षा एउटा मात्र कारणले शिक्षित भन्दा कम शिक्षितले परिवार योजना साधन बढि प्रयोग भएको भनी दावी गर्न खोजिएको चाँहि अवश्य हैन ।