बीबीसी । तौल घटाउने प्रयास सुरु गर्नासाथ विभिन्न सल्लाहहरू आउन थाल्छन्।

कसैले रोटी र भात खान छोड्न भन्छन्, कसैले इन्टरमिटेन्ट फास्टिङ (निश्चित समयसम्म उपवास बस्ने विधि) गर्न सल्लाह दिन्छन्।

कतिपयले भोकै बस्नु वा केवल झोलिलो खानेकुरा खानुलाई छिटो तौल घटाउने उपायका रूपमा प्रस्तुत गर्छन्।

तर के फिट हुन आफ्नो मनपर्ने खाना छोड्नैपर्छ ?

के लगातार भोकै बस्नु आवश्यक छ ?

तौल घट्नु र शरीरको बोसो घट्नु एउटै कुरा हो ?

यदि यी दुई फरक हुन् भने शरीरको बोसो घटिरहेको छ वा मांसपेशी र पानीको तौल मात्र कम भइरहेको छ भन्ने कसरी थाहा पाउने ?

यिनै प्रश्नको जवाफ खोज्न बीबीसी हिन्दीका सम्पादक नितिन श्रीवास्तवले मेडिकल डाक्टर तथा खाद्य विशेषज्ञ डा. शिखा शर्मासँग कुराकानी गरेका छन्।

तौल घटाउनु र बोसो घटाउनुबीच के फरक छ ?
डा. शिखा शर्माका अनुसार तौल घटाउनु (वेट लस) र शरीरको बोसो घटाउनु (फ्याट लस) बीच ‘आकाश–जमिनको फरक’ छ।

यसलाई बुझाउन उनी दुई प्रकारका व्यक्तिको कल्पना गर्न भन्छिन्।

पहिलो व्यक्ति यस्तो हुन्छ, जसको तौल त घटेको छ, तर मांसपेशी कमजोर भएका छन्, अनुहारको चमक हराएको छ र ऊ बिरामीजस्तो देखिन्छ।

दोस्रो व्यक्ति यस्तो हुन्छ, जसको अनुहारमा चमक छ, मांसपेशी बलिया छन् र उसको उठ्ने–बस्ने तरिकाबाट शरीरको शक्ति झल्किन्छ। ऊ केवल दुब्लो होइन, स्वस्थ र फिट देखिन्छ।

डा. शर्माका अनुसार मानिसहरू सामान्यतया आफ्नो तौल घटाउन चाहेको बताउँछन्। त्यसपछि उनीहरू शरीरको कुल तौल घटाउने उपाय अपनाउँछन्। तर वास्तवमा उनीहरूको चाहना शरीरमा जमेको अतिरिक्त बोसो घटाएर फिट देखिने हुन्छ।

उनी भन्छिन्, “यदि तपाईंलाई शरीरको बोसो घटाउनु छ भने फ्याट लसमा ध्यान दिनुहोस्, केवल वेट लसमा होइन।”

जब कुनै व्यक्ति तौल नाप्ने मेसिनमा उभिन्छ, त्यसले शरीरको बोसो मात्रै नाप्दैन। त्यसमा हड्डी, शरीरमा रहेको पानी, भित्री अंग र मांसपेशीको तौलसमेत समावेश हुन्छ।

डा. शर्माले बोसोलाई कपाससँग तुलना गरेकी छन्। उनका अनुसार बोसोको तौल कम भए पनि यसले शरीरमा धेरै ठाउँ ओगट्न सक्छ। त्यसैले शरीरको आकार र बोसोमा आएको परिवर्तन बुझ्न तौल नाप्ने मेसिनसँगै इन्च टेपको प्रयोग गर्नु उपयोगी हुन सक्छ।

यसैले कहिलेकाहीँ व्यक्तिको तौल उस्तै रहँदा पनि उसका कपडा खुकुला हुन थाल्छन्। यस्तो परिवर्तन शरीरको बोसो घटिरहेको संकेत हुन सक्छ।

उनको भनाइमा, मानिसहरू शरीरको बोसो घटाउन चाहन्छन्, तर त्यसका लागि अपनाउने उपायले कहिलेकाहीँ तौल मात्र घटाइरहेको हुन्छ।

के क्यालोरी कम गर्नु नै यसको समाधान हो ?

तौल घटाउने कुरा आउँदा क्यालोरीको हिसाब प्रायः छुट्दैन। मोबाइल एपहरूले खानाबाट कति क्यालोरी प्राप्त भयो र हिँडडुल वा व्यायामबाट कति खर्च भयो भन्ने हिसाब राख्छन्।

तर डा. शर्मा क्यालोरीमा मात्र केन्द्रित हुने दृष्टिकोणसँग पूर्ण रूपमा सहमत छैनन्।

उनका अनुसार खानाको मात्रा र क्यालोरी मात्रै घटाउँदा शरीरको बोसोसँगै मांसपेशी पनि घट्न सक्छन्। यसले व्यक्तिलाई कमजोर देखाउन सक्छ र शारीरिक रूपमा कमजोर महसुस गराउन सक्छ।

उनी क्यालोरीको अवधारणाको इतिहासलाई बाफबाट चल्ने इन्जिनसँग जोड्छिन्। उनका अनुसार सुरुमा कोइला बाल्दा कति ऊर्जा प्राप्त हुन्छ भन्ने बुझ्ने प्रयास गरिएको थियो। पछि खानालाई पनि ऊर्जा प्राप्त गर्ने स्रोतका रूपमा हेर्दै शरीरमा यसको प्रयोग बुझ्ने प्रयास गरियो।

तर डा. शर्माको तर्कमा बाफको इन्जिनमा इन्धन बल्ने प्रक्रिया र मानव शरीरमा खाना पचेर ऊर्जा बन्ने प्रक्रिया एउटै होइनन्। शरीरमा खाना पच्ने, पोषक तत्त्व उपयोग हुने र ऊर्जा उत्पादन हुने प्रक्रियालाई मेटाबोलिज्म भनिन्छ। यो इन्जिनमा इन्धन बल्ने प्रक्रियाभन्दा फरक छ।

उनी उदाहरण दिँदै भन्छिन्, यदि कुनै व्यक्तिलाई निश्चित क्यालोरीको सीमाभित्र आइसक्रिम वा हट चकलेट फज मात्रै दिइयो भने क्यालोरी कम हुँदैमा उसले स्वस्थ तरिकाले शरीरको बोसो घटाउन सक्दैन।

त्यसैले लामो समयसम्म स्वस्थ रहन र तौल व्यवस्थापन गर्न खानाको मात्रा मात्र होइन, त्यसको गुणस्तर र शरीरको आवश्यकतालाई पनि बुझ्न आवश्यक हुन्छ।

के शरीरमा जम्ने सबै प्रकारका बोसो उस्तै हुन्छन् ?

डा. शर्माले शरीरको बोसोबारे चर्चा गर्दा छालामुनि जम्मा हुने बोसो र शरीरका भित्री अंगवरिपरि जम्मा हुने बोसोबीच भिन्नता रहेको बताउँछिन्।

१. छालामुनि जम्मा हुने बोसो
यसलाई सबक्युटेनियस फ्याट भनिन्छ। यो छालाको ठीक मुनि जम्मा हुन्छ र यसले अनुहार तथा शरीरलाई भरिलो देखाउन सक्छ।

२. भित्री अंगवरिपरि जम्मा हुने बोसो
यसलाई भिसरल फ्याट भनिन्छ। यो पेटभित्रका विभिन्न अंगवरिपरि जम्मा हुन्छ। यस्तो अवस्थामा कुनै व्यक्तिका हातखुट्टा पातला देखिए पनि पेट बाहिर निस्किएको हुन सक्छ।

डा. शर्माका अनुसार पेटको भित्री भागमा जम्मा हुने अतिरिक्त बोसो स्वास्थ्यका लागि बढी जोखिमपूर्ण हुन सक्छ। यसलाई मुटुरोग, मधुमेह र कोलेस्ट्रोलको समस्या बढ्ने जोखिमसँग जोडिएको छ।

उनका अनुसार शरीरको कुन भागमा बोसो जम्मा हुन्छ भन्ने कुरामा व्यक्तिको शारीरिक बनावट र आनुवंशिक गुण (डीएनए) को भूमिका हुन सक्छ। यसका साथै आन्द्राको स्वास्थ्य, कलेजोको अवस्था र हर्मोनले पनि प्रभाव पार्न सक्छन्।

महिलाहरूमा समयसँगै हर्मोनमा परिवर्तन भइरहन्छ। पुरुषहरूमा पनि मांसपेशीको मात्रा घट्दै जाँदा हर्मोन र शरीरको बोसोको वितरणमा परिवर्तन आउन सक्छ।

यसले शरीरमा बोसो जम्मा हुने तरिका सबै व्यक्तिमा एउटै नहुने देखाउँछ।